KOGNITIV TILSHUNOSLIKDA KONSEPTUAL MAYDON TUSHUNCHASI VA UNING TALQININI YARATIASH

Аннотация

Ushbu ilmiy maqolada til birliklarining tahlil qilishning kognitiv jihatlarini o’ziga hos tomonlari ko’rib chiqiladi. Sintaktik, semantik va pragmatik tahlillar haqida fikr yuritiladi. Lingvistikadagi semantic tadqiqotlarning kuchayishi natijasida shu narsa ma’lum bo’ldiki, til birliklarinining shakl vamazmuntomondan tavsifi ham tilni to’liqizohlariga imkon bermaydi. Kalit so’zlar: Kognitiv, sintaktika, semantika, pragmatika, til birliklari, lingvistika, tahlil, tilshunoslik, qiyosiy tipologiya, lingvopragmatik hususiyatlar, lingvomadaniy belgilar, taqqoslash va konseptualizatsiya, kategorizatsiyalash, interpretatsiyalash tahlil usullari, tavsiflovchi va strukturaviy semantic usullar, lingvokulteremalar. Mustaqillik xalqimiz izhtimoiy hayotining boshqa sohalari qatori ilm-fan va maorif taraqqiyoti uchun ham keng imkoniyatlar yaratib berdi. O’zbek tiliga Davlat til maqomining berilishi, tizimga bo’lgan munosabatning davlat siyosati darajasiga ko’tarilishi, chet tillarni o’rganishga qiziqishning ku’chayishi bu borada salmoqli ishlar amalga oshirilayotganidan dalolat beradi. Oliy ta’lim tizimini izhtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlari ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda, fan, ta’lim va ishlab chiqarishning mustahkam integratsiyasini ta’minlash asosida ta’lim sifatini yahshilash, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash, ilmiy va innovatsion faoiyatni samarali tashkil etish, halqaro hamkorlikni rivojlantirish maqsadida, shuningdek O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 11 iyuldagi PQ-4391-son “Oliy va o’rta mahsus ta’lim tizimiga boshqaruvning yangi tamoyillarini joriy etish chora-tadbirlari to’g’risida”gi qarori ijrosi yuzasidan O’zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini2030 yilgacha rivojlantirish kontseptsiyasi ishlab chiqilgan. Olimlar tomonidan til lug’at tarkibini konseptual semantika nuqtai nazaridan o’rganish va tahlil qilish, bilimlarni sintez qilishda, ishlab chiqarish infratuzilmasida, texnologiyalarda, siyosatda, madaniyatda va boshqalarda faol ishtirok etadigan konseptual qatlam ekanligi bilan oqlanadi – har bir inson faoliyatining kasbiy muvaffaqiyatini ta’minlovchi omillarni lingvomadaniy hususiyatlarini tizimli o’rganish kata ahamiyatga molik masalaga aylandi. Bu masalani turli jihatlari o’z vaqtida Yevropa, Amerika va Rossiya olimlari tomonidan dissertatsiya, monografiya, ilmiy maqola, tezis shaklidagi ilmiy izlanishlarda turli darajada yoritilgan. Ammo hozirgacha dramaning konseptual strukturasi, konseptual maydonning o’ziga hosligi,kognitiv hususiyatlari,lingvopragmatik hususiyatlari, lingvomadaniy belgilari ayniqsa qiyosiy tipologik jihatdan alohida izlanish ob’ekti bo’lmagan. Bu narsa mazkur dissertatsiya mavzusining dolzarbligini ko’rsatadi.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantitish bo’yicha Harakatlar strategiyasi to’g’risida’gi 4947-sonli PF, 2017 yil 20 apreldagi “Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish choratadbirlari to’g’risida’gi Qarori hamda mazkur faoliyatiga tegishli boshqa meyoriyhuquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu dissertatsiya tadqiqoti muayyan darajada xizmat qiladi. Bu mavzu bo’yicha Ipanova O.A.(M. 2005), Malysheva E.G. (M. 2011), RedkozubovaK.Y. (M. 2004), Letova A.D. (M. 2004), Rapoport N.V. (M. 1999), Vasilyuk I.P. (S.P. 2004), Chayka S.A. (M. 2002), Avlova T.B. (M. 2002), Mayorenko I.A/ (M. 2005), Novikova V.V. (M.2007) dissertatsion izlanish olib borishgan. Gorintseva V.N. Shekspirning dramatik asarlarining lingvistik hususiyatlari haqida izlanish olib borgan. Makarov V.S. esa Shekspirning dramatik asarlari worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI tarjimasi masalalari haqida ish olib borgan. W. Shekspir asarlarini, Igoshina O.A., Kozina N.O., Neshkova E.G., Medvedova T.V. va boshqalar turli diskursga oid til materialining lingvomadaniy jihatlarini tadqiq qilishgan. O’zbek tilshunoslik va tarjimashunosligida Shekspir ijodi bo’yicha Jamol Kamol, Yusuf Shomansur, M. Shayhzoda va boshqa tarjimonlar izlanish qilganlar. Tadqiqot ishining maqsadi drama diskursida voqelangan konseptual maydonni lingvomadaniy jihatdan tadqiq qilishdir. Tadqiqot ishining vazifalari: - diskurs, konseprual maydon va lingvomadaniy jihat tushunchalarini nazariy jihatdan aniqlash; -Lingvomadaniy izlanishlarning hozirgi bosqichdagi muammo va yo’nalishlarini o’rganish; -Diskurs nazariyasining asosiy tushunchavatamoyillarini o’rganish; -Kognitiv tilshunoslikdakonseptual maydon tushunchasi vauning talqininiyaratish; Tadqiqotning predmeti konseptual maydonning tashkil qiluvchi elementlar, lingvokulteremalar va konseptosferalarning pragmalingvistik yuklamasi. Tadqiqot ishida qo’llanadigan tadqiqot metodlari; Belgilangan vazifalarni hal qilishda taqqoslash va konseptualizatsiya, kategorizatsiyalash, interpretatsiyalash tahlil usullari, tavsiflovchi va strukturaviy