YOSHLAR ORASIDA IJTIMOIY TENGSIZLIK VA IJTIMOIY HARAKATCHANLIKNING SOTSIOLOGIK O‘RGANILISHI

Аннотация

Mazkur maqolada yoshlar orasidagi ijtimoiy tengsizlik va ijtimoiy harakatchanlik masalalari sotsiologik nuqtai nazardan chuqur o„rganiladi. Jamiyatda mavjud bo„lgan tabaqalanish tizimi, ijtimoiy-iqtisodiy farqlar va resurslarga bo„lgan tengsiz kirish imkoniyati yoshlarning turmush tarzi, ta‟lim olishi va kelajakdagi ijtimoiy pozitsiyasini belgilovchi omillar sifatida ko„rib chiqiladi. Shuningdek, maqolada harakatchanlik (vertikal va gorizontal) turlari, ularning yoshlar ongida qanday aks etishi, shuningdek, ijtimoiy adolat prinsiplarining amalga oshish darajasi ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Mamlakatimizdagi ijtimoiy siyosat, ta‟lim tizimi va bandlik imkoniyatlari ijtimoiy harakatchanlikka qanday ta‟sir qilayotgani haqida real misollar keltiriladi. Maqola yoshlar orasida ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish yo„llarini ham taklif etadi. Kalit so‘zlar: ijtimoiy tengsizlik, ijtimoiy harakatchanlik, yoshlar, tabaqalanish, sotsiologik tahlil, resurslar, ta‟lim, imkoniyatlar, adolat, ijtimoiy struktura. Yoshlar – har qanday jamiyatning eng faol, istiqbolli va o„suvchan qatlamidir. Ular jamiyatdagi o„zgarishlar, innovatsiyalar va modernizatsiya jarayonlarining bosh ishtirokchilaridan biri hisoblanadi. Biroq, har bir jamiyatda bo„lgani kabi, o„zbek jamiyatida ham yoshlar turli darajadagi ijtimoiy tengsizlik va cheklovlar bilan to„qnash kelmoqda. Bu holat ularning jamiyatdagi o„rnini, imkoniyatlarini va harakatchanligini bevosita belgilab beradi. Maqolamiz aynan shu masalaning sotsiologik jihatlariga e‟tibor qaratadi. Sotsiologiyada ijtimoiy tengsizlik jamiyat a‟zolari o„rtasidagi resurslar, huquqlar va imkoniyatlarga bo„lgan kirishdagi nomutanosiblik sifatida izohlanadi. Karl Marks va Maks Veber bu borada eng ko„p tilga olinadigan nazariyotchilardan hisoblanadi. Marks sinfiy kurash orqali tengsizlikni tushuntirsa, Veber ijtimoiy tabaqa, maqom va hokimiyat omillarini ajratib ko„rsatadi. Yoshlar uchun tengsizlik birinchi navbatda ta‟lim olishdagi imkoniyatlar, sifatli sog„liqni saqlash xizmati, madaniy resurslardan foydalanish va bandlik darajasida namoyon bo„ladi. Masalan, qishloq joylarda yashovchi yoshlar shaharliklarga nisbatan oliy ta‟lim olishda ko„proq to„siqlarga duch kelishadi. Bu esa ularning kelajakdagi ijtimoiy pozitsiyasini cheklab qo„yadi. Ijtimoiy harakatchanlik – bu shaxs yoki guruhning ijtimoiy strukturadagi mavqeini o„zgartirish jarayonidir. Bu harakat ikki turda sodir bo„ladi:  Vertikal harakatchanlik: shaxsning yuqoriga (ko„tarilish) yoki pastga (pasayish) harakatlanishi;  Gorizontal harakatchanlik: bir tabaqadan boshqasiga o„tmasdan faqat faoliyat yoki ijtimoiy guruhni o„zgartirishi. P. Sorokin ta‟kidlaganidek, “ijtimoiy harakatchanlik jamiyatdagi adolat va barqarorlik darajasini belgilaydi.” Bunda yoshlar uchun ochiq eshiklar mavjud bo„lishi lozim, aks holda ijtimoiy tushkunlik, radikalizm yoki chet elga migratsiya kabi salbiy oqibatlar yuzaga keladi. Tengsizlik va harakatchanlik bir-biri bilan bevosita bog„liqdir. Yuqori tengsizlik darajasi harakatchanlikni sekinlashtiradi. Masalan, badavlat oiladan chiqqan yoshlar yuqori sifatli ta‟lim va ishga joylashishda ustunlikka ega, kambag„al oilalarning farzandlari esa cheklangan imkoniyatlar bilan yuzlashadi. Bu esa jamiyatda ijtimoiy qatlamlarning mustahkamlanishiga olib keladi. O„zbekistonda yoshlar soni ko„p va bu strategik ustunlik hisoblanadi. Biroq, ta‟limdagi tengsizlik, shaharlik va qishloq yoshlarining imkoniyatlari o„rtasidagi farq, norasmiy bandlik va mehnat migratsiyasi yoshlarning ijtimoiy harakatchanligiga salbiy ta‟sir qilmoqda. 2023-yilgi “Yoshlar daftari” loyihasi doirasida aniqlangan muammolar – ko„plab yoshlarning ish joyiga ega emasligi, kasb-hunarga ega bo„lmaganligi va ijtimoiy yordamga muhtojligi ushbu holatni isbotlaydi. Fransuz sotsiologi P. Burdye “madaniy kapital” tushunchasini ilgari surib, yoshlarning oilaviy muhitdagi tarbiyasi, bilim olish madaniyati ularning kelajakdagi pozitsiyasini belgilashini 198 worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI ta‟kidlaydi. AQSh sotsiologi R. Erikson esa harakatchanlikni milliy siyosat va ta‟lim tizimi bilan bog„laydi. Shvetsiya, Finlandiya va Kanada kabi mamlakatlarda ijtimoiy tengsizlikni kamaytirish uchun bepul ta‟lim, ijtimoiy stipendiyalar, yoshlarga maxsus bandlik dasturlari orqali yuqori ijtimoiy harakatchanlik ta‟minlanmoqda. Bugungi kunda ijtimoiy tizim tashqi ko„rinishda ochiq va imkoniyatlarga boydek tuyulsa- da, amalda ko„plab yoshlar uchun bu imkoniyatlardan foydalanish murakkab va cheklangan bo„lib qolmoqda. Bu holat, avvalo, mavjud tizimdagi nomutanosiblik va resurslarga tengsiz kirish muammosi bilan bog„liqdir. Ta‟lim tizimidagi tafovutlar, ayniqsa, shaharlik va qishloq yoshlari o„rtasidagi farqlar keskinlashmoqda. Sifatli ta‟lim, zamonaviy texnologiyalarga kirish, xorijiy tillarni o„rganish imkoniyati kabi resurslar shaharlik yosh