«YUSUP-AXMET» DÁSTANÍNDA ATQARÍLATÚǴÍN SAZLAR

Аннотация

In this article, it is stated that the epic "Yusuf-Ahmad" became widely spread among the Karakalpaks and became their favorite epic, that many songs of the epic became popular folk songs that people love to listen to and perform, and that this epic is one of the most beloved epics ofKarakalpak bakhshis. Key words:bakhshi, recitative, dastan, tradition, work. Qaraqalpaq baqsılarınıń derlik kópshiligi shayırshılıǵı basım yaǵnıy suwırıp-salma shayır, sózge sheber, sheshen tilli, gápke usta, yadıkeshligi menen kózge túsken, kúldirgi sózli, tayın juwap iyeleri bolıwmenen birgedóretiwshilik uqıpqada iye bolǵan ónerpazlarbolıptabıladı. Lirikalıq dástanlarda qosıq penen nama bir - biri menen tıǵız baylanısta bolıp, olar hadal muxabbattı, xalıqlar doslıǵın, hayal - qızlar áwladınıń hújdanına berkligin, aqıllılıq penen tapqırlıqtı jır etedı. Olar bastan ayaǵına shekem qosıq muzika menen tolı. Sonlıqtan da qaraqalpaq xalqınıń lirikalıq xarakterdegi namalardıń rawajlanıwında onıń ádebiy folklorında lirikalıq dástanlardıń payda bolıwı menen baylanıslı hám tásiriniń oǵada ullı bolǵanın aytıw kerek. Dástan namalarında deklamacıyalı richitativlik usılında dúzilgen qosıqlar kóplep ushırasadı. Dástan namalarındaǵı bunday deklamacıyalıq xarakter muzıka qurılısın ulıwma súwretlewi menen baylanıstahám soǵan baǵınıshlıtúrde keledi. Baqsılar dástannıń tiline, múmkinshiligine qaray kóplegen qaraqalpaq sózlerin kirgiziw menen hátte geypara qosıqlardıń túp nusqasın ózgertiw menen bir qansha qosıq qatarlarında ózlerinshe kirgizgen jerleride az emes hám namalarında ózleri tańlay bilip kóplegen qosıq qatarlarına taza namalar dóretip jańalıqlar engizgen. Ol namalardıń birazı xalıq namaları, xalıq qosıqları bolıp atalıpketken. Buǵan mısal retinde «Yusup-Axmed» dástanındaǵı «Qarakóz» qosıǵın keltiriwge boladı. Bul «Yusup-Axmed» dástanı qaraqalpaq baqsılarınıń eń súyip aytatuǵın dástanlarınıń biri bolıp sanaladı,«Yusup-Axmed»dástanınaytpaǵan «Yusup-Axmet» dástanı qaraqalpaqlar arasında keń taralıp, túpkilikli súyikli dástanı bolıp ketkeni sonshelli dástannıń kóp ǵana qosıqları xalıqtıń súyip tıńlaytuǵın, hám de aytatuǵın massalıq qosıqlarına aynalıp ketken. Olardan: «Yigitniń», «Bildirer», «Bardur», «Yaqshıdur», «Bolarma», worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI «Megzer», «Kórdińlerme», «Zinhar sálem deńler biziń ellerge», «Men seni súydim qarakóz», «Gúzesin sındırǵan kelin», «Barmeken»-qosıqların usılardıń qatarına jatqarıwǵa boladı. Baqsılar atqaratuǵın «Yusup-Axmed» dástanı qaraqalpaqsha versiyasın dóretken qaraqalpaq shayırları Berdaq hám basqa qıssaxanlar, ásirese sózi menen sazın jetilistirgen Aqımbet-Muwsa baqsı, Esjan, Qurbaniyaz, Ámet, Genjebay baqsılar eń ataqlı qaraqalpaq baqsılarınıń eń jaqsı dóretiwshilik dástúrlerin dawamlap, «Yusup-Axmed» dástanınıń qosıqların qaraqalpaq xalqınıń «Sáwdigim», «Demir donla», «Jeti asırım», «Keńesli ton», «Gór qız», «Gelalaylım», «Keńes», «Xoshadás», «Nalısh», «Sanalı geldi», «Saltıq», «Ushtop», «Kúnxoja», «Xoja bala», «Qoshım palwan», «Kelte nalısh», «Teke nalısh», «Ne payda», «Daǵları», «Dad álińnen», «Alaqayıs»,»Xoja baǵman», «Ilǵal», «Dembermes», «Sárbinaz», «Dárdińnen», «Arıwxan», «Áziyzim», «İraniy», «Muxalles», «Jeke baslı», «Eshbay», «Kemiyna», «Gelgelay», «İygelay», «Kepter muxalles», «Sharqı pálek», «Qaradáli», «Qırmızı», «Qarakóz», «Barmeken», «Nedaǵı», hám taǵı basqada namalarına salıp aytadı. Bul baqsılar dóretken namalardı kópshilik xalıq ishinen shıqqan qosıqshılarda, jaqsı dawısqa iye qosıq aytıwshılarda yadlap alıp aytıp júrgen. Kópshilik xalıq bul namalardıń, qosıq hám sazlardıń atların bir-birinen ayırıp bilgen, xalqımızdıń kópshiligi bul namalardı kimler dóretkeninde jaqsı bilgen. Kóplegen ataqlı baqsılar ózleriniń atqarıw sheberligi, dóretiwshilik uqıpları menen kompozitorlıq qatnas jasap namalar dóretip, olar ustazdan shákirtke ótip xalıq arasına taralıp otırǵan. Qaraqalpaq baqsılarınıń kópshiligi dóretiwshilik uqıpqa iye bolıp, olar dóretken namalar hám sazlar ádebiyatshı, tariyxshı alımlarımızdıń miynetlerinde, maqalalarında, kitaplarında anıqlanıptastıyıqlanǵan. Qaraqalpaq baqsılarınıń barlıǵıda sonıń ishinde Aqımbet, Muwsa, Edenbay, Bayniyaz, Dosnazar, Shernazar, Berdaq baqsı, qız baqsı Húrliman, Qarajan baqsı, Qurbaniyaz, Japaq, Esjan, Amet, Genjebay baqsılardıń xalqımız arasında olardıń atları, olar qaldırǵan mádeniy miyrasımız bolǵan baqsı namaları menen duwtar sazları, kóp jıllar dawamında xalqımız arasında shaǵlap aytqan nama qosıqları, atqarǵan dástanları, baqsılarımızdıń júrek tórinen dóregen ájayıp nama-qosıqları xalqımızdıń yadında uzaq jıllar dawamında saqlanadı. Ataqlı baqsılarımız dóretken nama, qosıq, sazları, atqarǵan dástanları qaraqalpaq xalqınıń milliy muzıka baylıǵı, milliy muzıka miyrası bolıp tabıladı. Baqsılarımızdıń atqarıw sheberlikleri, dástanlardaǵı qosıq qatarlarına salıp aytılǵan xalıq namaları, dástannıń