URUG‘ EKISH ME’YORLARI HAMDA MA’DANLI O‘G‘ITLAR BILAN OZIQLANTIRISH MIQDORLARINI TRITIKALENING BIOLOGIK QURUQ MASSA TO‘PLASHGA TA’SIRI

Аннотация

The article studies the effect of sowing rates (2.5 million, 3.0 million and 3.5 million) of triticale "Sardor" variety, fertilization with mineral fertilizers (control, P30K30 Fon, Fon+N30, Fon+N40, Fon+N50) on dry matter accumulation at the Scientific Research Institute of Rainfed Agricultural andscientifically substantiates theresults obtained. Keywords: Triticale, seeding rate, fertilizer, nitrogen, phosphorus, potassium, tillering, rooting, spiking, milky ripening. Kirish: Ma’lumki, har bir navning vegetatsiya davrida xo‘l va quruq biomassa to‘plash dinamikasi navning genotipik, biologik xususiyatlari, tuproq unumdorligi va namligi, qo‘llaniladigan agrotexnik chora-tadbirlar va boshqa ko‘plab omillar ta’sirida o‘zgaradi. Tritikale yеr usti yashil biomassa to‘plashi tuproq, ob-havo sharoiti, vegetatsiya davrida yog‘ingarchilikning ko‘p bo‘lishi va qo‘llaniladigan agrotexnik tadbirlarga bog‘liq bo‘ladi. Kuzgi boshoqli don ekinlarida o‘g‘it me’yorlarining ortishio‘simlik biomassasiningyuqori bo‘lishiga olibkeladi [5]. O.M.Kosinkina O‘rta volga bo‘yi zonasida bahorgi vikani ekish me’yori 1 mln.ga va bahorgi tritikaleni 3 mln.ga qilib aralashtirib ekilsa, ko‘k massa hosildorligi va uning ozuqaviy qiymatini oshirishini,shuningdek tuproqdaazotbalansini sezilarli darajada ortishinita’kidlaydi [4]. Tritikale o‘simligi chorva mollari uchun ham yuqori sifatli, to‘yimli ozuqali ekin turi bo‘lib, chorva mollari uchun asosan ko‘k massa va doni omuxta-yem uchun еtishtiriladi. Uning 1 kg ko‘k massasi tarkibida 0,3% ozuqa birligi mavjud. Ko‘pgina Yevropa mamlakatlarida tritikale donidan parranda boqishda shuningdek, kavsh qaytaruvchi hayvonlar uchun (qo‘y, echki, tuya, qoramol) worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI omuxta-yem sifatida foydalaniladi. Tritikaleni silos uchun xashaki garox bilan aralashtirib ekish yaxshi natijaberadi [6] Tadqiqot uslublari: Dala tajribalari Lalmikor dehqonchilik ilmiy-tadqiqot institutining markaziy tajriba xo‘jaligida olib borildi. Dala tajribalari 15 ta variant, 4 qaytariq, 25 m2 dan jami 60 ta delyakadan iborat. Tajribalarni joylashtirish SKS-7-10 rusumli seleksion seyalkada, Paxta seleksiyasi, urug‘chiligi va yеtishtirish agrotexnologiyalar ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan ishlab chiqilgan 2007 [1] uslubi, fenologik kuzatuvlar Rossiya o‘simlikshunoslik instituti tomonidan ishlab chiqilgan Xalqaro klassifikator SEV Triticum turi, 1984 [2] uslubida, xo‘l va quruq massani aniqlash V.A.Kumakov 1982[3]uslubidan foydalanildi. Tadqiqot natijalari va ularning muxokamasi: Tritikalening “Sardor” navini ho‘l va quruq biomassa to‘plash dinamikasi o‘rganilganda ekish muddati, urug‘ va ma’danli o‘g‘itlarni turli me’yorlarda qo‘llash o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. O‘simlik namunalari o‘simlikning tuplash, naychalash, boshoqlash va sut pishish davrlarida, xar bir variantdan 10 tup o‘simlik olinib, laboratoriya sharoitida avval xo‘l holdaelektron tarozidatortilibdala jurnaligaqayd qilindi, so‘ngtermostatda quritibtortiladi. 2019 yilda olingan tajriba natijalariga ko‘ra, kuzgi muddatda (01-10.11) ekish me’yori 2,5 mln. dona unuvchan urug‘ hisobida ekilgan nazorat (o‘g‘itsiz) 1-variantida ho‘l biomassa og‘irligi 76,4 s/ga, quruq biomassa og‘irligi 18,8 s/gani, ma’danli o‘g‘itlar P30K30 Fon, Fon+N30, Fon+N40, Fon+N50 me’yorlarda qo‘llanilgan 2, 3, 4 va 5 variantlarda ho‘l biomassa og‘irligi 103,3-116,8- 114,1-104,9 s/ga, quruq biomassa og‘irligi 31,8-35,0-34,1-31,3 s/gani tashkil qildi. Ekish me’yori 3,0 mln. dona unuvchan urug‘ hisobida ekilgan nazorat (o‘g‘itsiz) 6-variantda ho‘l biomassa og‘irligi 85,7 s/ga, quruq biomassa og‘irligi 26,5s/gani, ma’danli o‘g‘itlarR30K30Fon, 1-jadval Tritikalening biologik quruq massa to‘plash ko‘rsatkichlariga urug‘ ekish me’yorlari hamda ma’danli o‘g‘itlarqo‘llashmiqdorlarining ta’siri, 2019yil. worldlyjournals.com hsike ‘gurU iraltaddum Sut Tuplash Naychalash Boshoqlash Urug‘ ekish pishish me’yori, mln Ma’danli o‘g‘itlar dona/ga, me’yori, kg/ga (kg/ga) s/ga s/ga s/ga s/ga 1 )11.01-1( taddum igzuK Nazorat 4,9 10,9 23,5 18,8 (o‘g‘itsiz) 2 P K Fon 7,2 19,8 38,0 31,8 2,5 mln 30 30 dona/ga (100 3 Fon+N 8,5 21,3 42,4 35,0 kg/ga) 30 4 Fon+N 7,2 19,6 39,1 34,1 40 5 Fon+N 7,0 18,7 37,3 31,3 50 Nazorat 6 6,4 13,7 33,8 26,5 (o‘g‘itsiz) 3,0 mln 7 P K Fon 9,4 25,8 51,3 44,9 dona/ga (120 30 30 kg/ga) 8 Fon+N 13,4 31,3 63,1 55,1 30 9 Fon+N 8,4 23,1 46,9 39,9 40 ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI 10 Fon+N 7,8 20,9 41,3 34,6 50 Nazorat 11 6,2 14,0 31,0 24,4 (o‘g‘itsiz) 12 P K Fon 6,8 18,5 35,5 28,8 3,5 mln 30 30 dona/ga (140 13 Fon+N 8,5 21,3 42,4 37,1 kg/ga) 30 14 Fon+N 8,3 21,7 42,0 35,2 40 15 Fon+N 8,1 21,5 40,2 32,8 50 Fon+N , Fon+N , Fon+N me’yorlarda qo‘llanilgan 7, 8, 9 va 10 variantlarda ho‘l biomassa 30 40 50 og‘irligi