INGLIZ VA OʻZBEK TILIDA DIALOGLARDA KOMMUNIKATIV NIYAT VA YASHIRIN RAD ETISHNING IFODALARI

Аннотация

This article analyzes the expressions of communicative intention and strategies of implicit refusal in dialogues in English and Uzbek, providing important information about the cognitive mechanisms of understanding communicative intention and implicit refusal, as well as their effectiveness in communication. The study studies the linguistic means of implicit refusal actions within the framework of speech acts and pragmatic concepts, their context dependence and cultural differences. The similarities and differences of implicit refusal forms in English and Uzbek are identified, and new approaches are proposed in thefields of linguistics and pragmatics. Keywords:communicative intention, implicit refusal, dialogue, speech acts, pragmatics, English, Uzbek, linguisticexpression, cognitive mechanisms, cultural context Kirish qismi: Nutq jarayonida odamlar o‘z fikr va his-tuyg‘ularini turli usullar bilan ifodalaydi. Kommunikativ niyat - bu nutqdagi maqsad va intilish bo‘lib, muloqot ishtirokchilari o‘rtasida samarali aloqa o‘rnatish uchun asosiy vosita hisoblanadi. Ayniqsa, dialoglarda gapiruvchi shaxslarning niyatlarini to‘g‘ri anglash va tushunish, muloqotning muvaffaqiyatli kechishi uchun muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, kommunikativ niyat ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri ifodalanmay, yashirin, bilvosita shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, rad etish kabi nozik nutq harakatlarida, odamlar bevosita inkor qilishdan ko‘ra, yashirin yoki bilvosita yo‘llar orqali o‘z fikrini bildiradi. Ingliz va oʻzbek tillari o‘zaro turli madaniy va lingvistik xususiyatlarga ega bo‘lib, ular nutqdagi yashirin rad etishning ifoda usullarida ham sezilarli farqlar va o‘xshashliklarga ega. Ingliz tilida yashirin rad etish ko‘pincha frazalar, modallar va muloyimlik strategiyalari orqali amalga oshiriladi, oʻzbek tilida esa qo‘shimcha ravishda anʼanaviy madaniy meʼyorlar va nutq etiketi muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, ikki tilni solishtiruvchi tahlil ushbu fenomenning lingvistik, pragmatik vakognitiv jihatlarinichuqurroq anglashga imkon beradi. 721 Bugungi kunda kommunikativ niyat va yashirin rad etish ifodalarini o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki psixologiya, antropologiya va madaniyatshunoslik kabi sohalar uchun ham dolzarbdir. Ushbu maqola ingliz va oʻzbek tilidagi dialoglarda yashirin rad etishning kommunikativ va kognitiv xususiyatlarini tahlil qilish orqali bu sohadagi ilmiy tadqiqotlarga Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue1,Iyun 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. hissa qo‘shishni maqsad qiladi. Tadqiqot natijalari muloqotdagi noaniqliklarni kamaytirish, til o‘rgatishda samarali yondashuvlarni ishlab chiqish hamda til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro taʼsirni chuqurroq tushunishgayordam beradi. Asosiy qism: Kommunikativ niyat - bu nutq ishtirokchisining o‘z fikr, his-tuyg‘u yoki ma’lumotni boshqaga yetkazishdagi asosiy maqsadi va intilishi hisoblanadi. Dialoglarda bu niyat ko‘pincha bevosita emas, bilvosita shakllarda ifodalanadi. Masalan, rad etish yoki rozi bo‘lmaslik holatlarida odamlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri inkor qilishdan qochib, muloyim yoki yashirin shakllarni tanlashadi. Bu, avvalo, muloqotdagi nizolarni kamaytirish, ijtimoiy munosabatlarni saqlashgaqaratilgan ijtimoiy-pragmatik strategiya sifatidaqaraladi. Yashirin rad etish nutqda nozik va muloyim shaklda fikrni inkor qilishdir. Ingliz tilida bunday rad etish ko‘pincha modallik yordamida amalga oshiriladi: “I’m not sure that…”, “It seems unlikely that…”, yoki frazalar orqali - “I don’t think so”, “That might not be the case”. Bu ifodalar rad etishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, bilvosita shaklda amalga oshiradi, shuningdek, so‘zlarortida yashirin kommunikativniyatni ifodalaydi. O‘zbek tilida esa yashirin rad etish ko‘pincha qo‘shimcha madaniy-etiket normalari asosida amalga oshiriladi. Masalan, “Aynan shunday emas”, “Shunday deyish qiyin”, yoki “Men boshqacha fikrdaman” kabi iboralar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri inkordan qochiladi. Bu usul muloqot ishtirokchilari orasidagi hurmatni saqlash vaijtimoiyziddiyatlarni oldiniolish uchun muhimdir. Yashirin rad etish harakati psixologik jihatdan nozik nuqtani ifodalaydi, chunki bu holatda gapiruvchi o‘z fikrini bevosita inkor qilishni istamaydi, biroq uni bildirish zarurati mavjud. Kognitiv nuqtai nazardan, bujarayon “yuqori darajadagi rejalashtirish”ni talab qiladi -ya’ni nutq so‘zlovchio‘z niyatini boshqalar tomonidan qanday qabul qilinishinioldindan hisoblab chiqadi. Shuningdek, yashirin rad etish psixologik “yuzni saqlash” (face-saving) strategiyasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Gapiruvchi ijtimoiy munosabatlarni saqlash va ijobiy tasvirni himoya qilish uchun muloyim, nozik ifodalarni tanlaydi. Bu esa nutqning kontekstual qaramligini oshiradi. Madaniy kontekst nutqdagi yashirin rad etish shakllarini shakllantiradi. Ingliz tilida individualizm va