SIYOSIY MUSTAQILLIK UCHUN JADIDLAR JASORATI

Аннотация

Ushbu maqolada XX asr boshlarida O‘rta Osiyoda shakllangan jadidchilik harakatining siyosiy xarakteri, mustaqillik yo‘lidagi jasoratli sa’y-harakatlari va ularning tarixiy ahamiyati tahlil qilinadi. Jadidlar tomonidan olib borilgan ma’rifiy kurash, muxtoriyatga intilish, bosqinchi kuchlarga qarshi mafkuraviy va siyosiy qarshilik hamda buning oqibatida yuzaga kelgan fojiali taqdirlarhaqida ilmiymulohazayuritiladi. Kalit so‘zlar: jadidchilik, siyosiy mustaqillik, Turkiston muxtoriyati, jasorat, qatag‘on, milliy uyg‘onish. Jadidlar harakati dastlab ta’lim va ma’rifat sohasida isloh qilish, xalqni savodli va ongli qilish orqali jamiyatni uyg‘otishni maqsad qilgan edi. Biroq mustamlaka siyosati tobora kuchayib, xalq hayotining barcha jabhalarini egallay boshlagan sari jadidlar faqatgina ma’rifat bilan kifoyalanmay, siyosiy kurash zarurligini anglay boshladilar. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Fayzulla Xo‘jayev, Abdurauf Fitrat kabi jadidlar jamiyatda siyosiy faollik, erkinlik, muxtoriyat va o‘z taqdirini o‘zi belgilash g‘oyalarini ilgari surdilar. Ular matbuot, sahna, darsliklar va tashkilotlar orqali xalqni uyg‘otishga vaharakatga keltirishga urindilar. Ushbu maqola aynan jadidlarning siyosiy mustaqillikka erishish yo‘lida ko‘rsatgan jasorati va fidokorliklarini tarixiy-huquqiy jihatdan tahlilqiladi. Tadqiqot quyidagi usullarasosidaamalga oshirildi:  Tarixiy-tahliliy metod – jadidlarning siyosiy harakati, muxtoriyat tuzish tashabbuslari vaularning oqibatlari tarixiymanbalar asosida o‘rganildi.  Biografik yondashuv – Mahmudxo‘ja Behbudiy, Fitrat, Avloniy, Fayzulla Xo‘jayev va boshqayetakchilarning hayoti misolidajadidlar jasorati yoritildi.  Manba tahlili – jadidlar tomonidan chop etilgan gazeta va jurnallar ("Taraqqiy", "Sadoi Turkiston", "Hurriyat", "Shuhrat"), shuningdek, o‘sha davr hujjatlari, xotiralar va zamonaviy tarixiy tadqiqotlartahlilqilindi.  Xronologik-tasviriy yondashuv – harakatning bosqichma-bosqich rivojlanishi, jadidlarning siyosiy pozitsiyasi vaqatag‘onlardavri xronologik tarzdako‘ribchiqildi. Tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi: Jadidlar siyosiy mustaqillik uchun harakat qilishdan cho‘chimadilar. 1917-yil inqilobidan so‘ng, Turkiston muxtoriyatining e’lon qilinishi–jadidlar jasoratining eng yuqori cho‘qqisiedi. 849 Turkiston muxtoriyati (1917–1918) – Behbudiy, Munavvarqori va boshqalar yetakchiligida tashkil etilib, ilk parlament, hukumat, milliy armiya, ta’lim tizimi asoslari yaratilgan. Bu siyosiy akt mustamlakachilikkaochiqqarshi chiqish edi. Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue1,Iyun 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Jadidlar Rossiya imperiyasi va keyinchalik Sovet hukumatining bosimiga qaramay, erkin matbuot, siyosiy tashkilotlar, ijtimoiy faollik vositalarini ishga soldi. Ular jamiyatda siyosiy ong uyg‘otishga harakat qildilar. Jadidlar “qurolsiz inqilobchilar” sifatida ma’rifat orqali mustaqillik g‘oyasini yoydilar, ammo ularning siyosiy faoliyati og‘ir oqibatlarga olib keldi: ko‘pchiligi qatag‘on qilindi, otib tashlandi, surgun qilindi. Ular mustaqillikni orzu qilgan, ammo bu yo‘lda jonidan kechgan bir avlod bo‘ldi. Ammo ularning fidokoronafaoliyati keyingi avlodlarga mustaqillik g‘oyasini yetkazdi. Jadidlar jasorati – bu faqat ma’rifiy faoliyat emas, balki ongli ravishda siyosiy bosqichga o‘tgan milliy kurashdir. Ular xalq taqdirini xorijiy kuchlar emas, balki o‘z millati o‘zi belgilashi kerak degan qat’iy pozitsiyada turdilar. Turkiston muxtoriyatining 65 kunlik faoliyati qisqa bo‘lishiga qaramay, tarixiy burilish bo‘ldi. Bu jasorat bilanqilingan siyosiy akt edi. Avloniy “Millatga xizmat qilish – haqiqiy musulmonlikdir” degan, Behbudiy esa “Bizga milliy hukumat, milliy maktab, milliy madaniyat kerak” deb aytgan. Ularning har bir maqolasi – siyosiy manifest, har birspektakli –mafkuraviy harakat edi. Biroq ularning jasorati imperiyalar tomonidan zulm bilan bostirildi. Sovet hokimiyati 1930- yillarda jadidlarning aksariyatini “xalq dushmani” deb e’lon qilib, otuvga hukm qildi. Bu millat uchunfojia, ammo tarix uchun g‘ururli saboq bo‘ldi. Bugungi kunda ularning faoliyati tiklanmoqda, yodga olinmoqda, ilmiy o‘rganilmoqda. Ammo ularning jasoratidan o‘rganish, ularning siyosiy ongini davom ettirish — bugungi avlodning vijdoniyburchidir. Jadidlar siyosiy mustaqillik yo‘lida bilim, ma’rifat, matbuot, ijod, siyosiy tashkilotlar va jasorat bilan kurashdilar. Ular mustamlakachilikka fikr bilan qarshi chiqdilar. Ularning siyosiy pozitsiyasi —bumilliy uyg‘onishning yuragi, mustaqillikning ideologik ildizidir. Bugungi O‘zbekiston mustaqilligida ularning xizmati beqiyos. Ular bugungi taraqqiyotimizning poydevorini yaratib bergan avloddir. Shunday ekan, ularning siyosiy jasoratini chuqur o‘rganish, xotirasini abadiylashtirish, g‘oyalarini davom ettirish — tarixiy adolat, ma