TABIATDAN FOYDALANISH TADBIRLARINI AMALGA OSHIRISHNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI BAHOLASH

Аннотация

Mazkur maqolada tabiatdan foydalanish tadbirlarini amalga oshirish jarayonida iqtisodiy samaradorlikni baholashning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Unda tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, ekologik xavfsizlikni ta'minlash va iqtisodiy manfaatdorlik o‘rtasidagi bog‘liqlik yoritilgan. Mualliflar tabiatni muhofaza qilishga qaratilgan tadbirlarning xarajat va foyda nisbatini aniqlash usullarini ko‘rib chiqib, ularning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini asoslab bergan. Shuningdek, iqtisodiy samaradorlikni baholashda qo‘llaniladigan indikatorlar va ko‘rsatkichlar tizimi keltirilgan hamda ularning amaliyotda qo‘llanilishiga oid tavsiyalar berilgan. Maqola ekologik-iqtisodiy siyosatni shakllantirishda va barqaror rivojlanish strategiyasini ishlabchiqishda foydali bo‘lishimumkin. Kalit so‘zlar: Tabiat muhofazasi, iqtisodiy baholash, dasturlar, xarajatlar, samaradorlik, ekologik manfaatlar Kirish. Tabiat resurslaridan oqilona va samarali foydalanish har bir mamlakatning barqaror rivojlanish strategiyasida muhim o‘rin tutadi. Aholi sonining ortib borishi, sanoatning kengayishi hamda iqlim o‘zgarishlari sharoitida tabiatdan foydalanish masalalari dolzarb tus olmoqda. Ayniqsa, ekologik muvozanatni saqlab qolgan holda iqtisodiy taraqqiyotga erishish — bugungi kunningeng muhimustuvoryo‘nalishlaridan biridir. Shu nuqtai nazardan qaralganda, tabiatni muhofaza qilish va undan foydalanish bilan bog‘liq tadbirlarning iqtisodiy samaradorligini aniqlash muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. Bunday baholash nafaqat ekologik xavfsizlikni ta'minlash, balki budjet mablag‘larining maqsadli sarflanishini nazorat qilish, hamda ijtimoiy-iqtisodiy foydaning maksimal darajada ta’minlanishigaxizmat qiladi. Mazkur maqolada tabiatdan foydalanish tadbirlarining turli shakllari, ularni baholash mezonlari, iqtisodiy samaradorlikka ta’sir qiluvchi omillar hamda amaliy misollar asosida tahlillar keltiriladi. Asosiy qism. Atrof muhitni muhofaza qilish iqtisodiyoti va ekologik xizmatlar tarkibini tahlil etish, birinchidan, tabiatni muhofaza qilish xarajatlari va me'yordagi iqtisodiy zarar oʻrtasidagi oqilona nisbat qanday?, ikkinchidan, tabiatni muhofaza qilish tadbirlarining samaradorligini qanday aniqlash kerak? degan ikkimasalani hal etishnitalab etadi. 1-jadval 858 Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue1,Iyun 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Iqtisodiyottarmoqlarida tabiatdanfoydalanishning tabiatga ta'siri boʻyichatavsifi1 Tabiatdan foydalanishning tarmoq vaturlari Tabiat bilanoʻzaro munosabatlari xususiyatlari Tabiat bilan judayaqin bogʻlangan tarmoqlar 1.1Tabiiy resurs tarmoqlari – qishloq xoʻjaligi, Tabiat mehnat va iste'mol manbai, hamda oʻrmon, suv xoʻjaligi, gidroenergetika, togʻ- ularni ishlab chiqarish vositasi sifatida xizmat kon sanoati va tabiatni resurs manbai sifatida qiladi. Bir vaqtning oʻzida tabiiy hududlar ishlatuvchiboshqa tarmoqlar. inson oʻz faoliyatini amalga oshiruvchi makon hisoblanadi. 1.2 Landshaftdan foydalanish tarmoqlari - Tabiat 1.1 tarmoqlardagiga nisbatan kamroq kurort sogʻlomlashtirish faoliyati, turizm, dam ishlatiladi va oʻzgaradi, tabiiy koʻrinish olishni tashkil etish, sportning landshaft, togʻ saqlanadi. Faqat ayrim holatlarda tabiat va suv turlari, qoʻriqxona – tabiat muhofazasi, moslashtiriladi – yoʻl va kommunikasiya ilmiy tadqiqot faoliyati, tabiatni oʻzining vositalari yotqiziladi, kanalizasiya oʻrnatiladi, joylashish makoni sifatida va uning bu erda tuproq mustahkamlanadi. Bu ishlar tabiat kelajakda rivojlanishiga asos boʻluvchi faoliyat holati va uning oʻzgarishiga olib kelmaydigan turlari. limitdaqilinadi. Tabiat bilan unchayaqin bogʻliq boʻlmagan tarmoqlar 2.1 Tabiat bilan 1.1 tarmoqlari orqali Tabiat, avvalambor, xomashyo manbai va bogʻlangan tarmoqlar. Bular sanoatning chiqindilarni joylashtirish makoni sifatida markaziy tarmoqlari deb ataluvchi tarmoqlar xizmat qiladi. Bunda, tabiatdan qancha modda boʻlib, bular – metallurgiya, energetika, ximiya olish va unga qancha miqdorda tarkibi va qurilish sanoati, neftni, gazni va yoʻldosh buzilgan, tabiatda uchramaydigan moddalarni gazlarni, tosh koʻmir, yogʻoch va qishloq qaytarib chiqarib tashlash mumkinligin bilish xoʻjaligi xomashyosini qayta ishlovchi muhim ahamiyatga ega. tarmoqlarhisoblanadi. 2.2 Xom ashyo va energiyani asosan qayta Bu turdagi tarmoqlar uchun tabiat unchalik ishlangan koʻrinishda qayta ishlangan katta ahamiyatga ega emas, lekin ularning koʻrinishda qayta ishlovchi, taqsimlovchi va oʻzlari tabiatga anchagina kuchli ta'sir iste'mol qiluvchi tarmoqlar. Bu qayta ishlovchi oʻtkazadi, chunki ular tabiatgda sanoatning oʻziga xos yuqori qavatlari, uchramaydigan moddalrni ishlab chiqaradi. shuningdek transport va infrastruktura tizimini oʻzichiga oladi. Tabiatni muhofaza qilish tadbirlari nafaqat ekologik, balki iqtisodiy jihatdan ham foydali hiso