MUSTABID TUZUMDA QATAG‘ON SIYOSATINING GENDER JIHATLARI: AYOLLAR VA BOLALAR TAQDIRI

Аннотация

Mazkur maqolada sovet davrida amalga oshirilgan qatag‘on siyosatining genderga oid oqibatlari o‘rganiladi. Xususan, ayollar va bolalar taqdiriga ko‘rsatilgan salbiy ijtimoiy, ruhiy va madaniy ta’sirlar, ularning jamiyatdagi o‘rni, ayollarning “xalq dushmanining xotini” sifatida stigmalanishi va bolalarning davlat tomonidan ajratilgan yetimxonalar orqali “ideallashtirish” siyosatiga mahkum etilishi tahlil qilinadi. Maqola tarixiy adolatni tiklash va gender tengligi tamoyillari nuqtai nazaridan muhimhisoblanadi. Kalit so‘zlar: Qatag‘on, ayollar, bolalar, gender siyosati, totalitarizm, yetimxona, “xalq dushmaniningoilasi”,sovet mafkurasi 1930–1950-yillarda Sovet Ittifoqida amalga oshirilgan qatag‘on siyosati nafaqat siyosiy va ilmiy elitaning yo‘q qilinishiga olib keldi, balki butun ijtimoiy qatlamlar, ayniqsa ayollar va bolalar hayotiga ham og‘ir iz qoldirdi. Gender jihatdan olib qaralganda, ayollar ko‘pincha o‘z erlarining qilmishlari uchun “xalq dushmanining xotini” sifatida jazoga tortildi, bolalar esa “dushman avlodi” sifatidakamsitildi, bolalar uylarigatopshirildi yoki “ideallashtirish”jarayoniga tortildi. Mustabid tuzum ayollarni jamiyatda nofaol, itoatkor, siyosiy jihatdan betaraf kuch sifatida ko‘rishga intildi. Ayol ziyolilarning aksariyati repressiyaga uchradi, ularning ba'zilari surgun qilindi yoki majburiy mehnat lagerlariga yuborildi. Bolalar esa ota-onasiz, davlat homiyligida, sovet mafkurasi asosidatarbiyalangan, o‘z o‘zligidan begonalashgan avlodga aylantirildi. Tadqiqot quyidagi metodlarasosidaolib borildi:  Tarixiy-tahliliy metod – 1930–40-yillarga oid arxiv hujjatlari, xotiralar va davlat siyosiy hujjatlari tahlilqilindi.  Gender tahlili – ayollar va bolalarning ijtimoiy mavqei, ularga nisbatan siyosiy yondashuvlardagi farqlar ko‘rib chiqildi.  Biografik usul – qatag‘on qilingan ayollar va yetim bolalar haqida real hayotiy misollar asosidatahlillarberildi.  Sotsiologik yondashuv – bolalar uylaridagi tarbiya siyosati va uning jamiyatdagi uzoq muddatlita’sirio‘rganildi. 914 Tadqiqot natijalariga ko‘ra, sovet qatag‘on siyosati gender jihatidan quyidagi asosiy oqibatlarga egabo‘lgan: Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue1,Iyun 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar.  Ayollar ko‘plab nohaq jazolarga duch kelgan: Repressiyaga uchragan erkaklarning turmush o‘rtoqlari “xalq dushmanining xotini” sifatida maxsus lagerlarga yuborilgan (masalan, ALZhIR –Akmolinskdagi “xalq dushmanlarining ayollari”lageri).  Ziyoli ayollar ijodiy va siyosiy hayotdan chetlashtirilgan: Fitratning rafiqasi, Cho‘lponningopa-singillari kabi ko‘plab ziyoliayollar ham qatag‘ondoirasiga tushgan.  Bolalar tizimli ravishda ajratilgan: Repressiyaga uchragan ziyolilar farzandlari maxsus yetimxonalaryoki internat muassasalariga topshirilgan va uyerda ularning familiyalari, nasablari o‘zgartirilgan.  Psixologik va ijtimoiy travmalar shakllangan: Ko‘plab bolalar ota-onasi haqida so‘rashni istamagan, o‘z ildizidan uzilgan holda ulg‘aygan. Bu holat butun bir avlod ongida ishonchsizlikva befarqlik sindrominishakllantirgan.  Ayollar rolini cheklovchi mafkuraviy yondashuv kuchaygan: Ayollarga "faqatgina ona va ishlab chiqarish kuchi" sifatida qaralib, ularning siyosiy va ilmiy faoliyati doirasi toraytirilgan. Mustabid siyosatning gender oqibatlari hozirgi kungacha jamiyat ruhiyati va ijtimoiy strukturasi ustida iz qoldirib kelmoqda. Ayollarni tizimli ravishda jazolash, ularning jamiyatdagi rolini chegaralash orqali mustabid tuzum ijtimoiy nazoratni yanada kuchaytirdi. Bu siyosat natijasida “xotirjamlikuchun sukut” tamoyili jamiyatda mustahkam o‘rnashdi. Bolalarning taqdiri yanada fojiaviy bo‘ldi. Ular nafaqat ota-onasidan ajratildi, balki ideologik jihatdan qayta “formatlangan”. Bu holat ularning milliy o‘zligidan begonalashishiga, o‘z ajdodlarini unutishga olib keldi. Ko‘plab sobiq yetimlar umrining oxirigacha ota-onasining kimligini bilmay yashadi. Ayollar va bolalar hayotidagi bu dramatik o‘zgarishlar mustabid tuzumning eng zulmli jihatlaridan biridir. Bu repressiyalarning gender o‘lchovi bugungi tarixiy tadqiqotlar va gender adolatinitiklash yo‘lidagi dolzarb masalalardan biri bo‘libqolmoqda. Mustabid sovet tuzumining qatag‘on siyosati nafaqat siyosiy va ilmiy ziyolilarni, balki ularning oila a’zolarini — xotinlari va farzandlarini ham jismoniy, ruhiy va ijtimoiy tazyiq ostida yashashga majbur qildi. Ayollar “xalq dushmanining xotini” sifatida jamiyatda kamsitildi, mehnat lagerlariga yuborildi yoki majburiy surgunlarga uchradi. Bolalar esa ota-onasidan ajratilib, sovet mafkurasi asosida shakllantirilgan muassasalarda tarbiyalandi. Bu esa ularning milliyo‘zligini, tarixiyxotirasini yo‘qotishiga olibkeldi. Gender asosida amalga oshirilgan bu zulm uzoq yillar davomida jamiyat ruhiyatida qo‘rquv, befarqlik, ishonchsizlik singari hissiyotlar ildiz otishiga saba