JIYEMURAT JIRAWDIŃ JIRAWSHILIQ ÓNERI

Аннотация

This article tells the story of Jiyemurod jirov's interest in the art of jirov, his passion for the profession of jirov, and how, having received the kobyz given by his teacher, he returned tohis homeland, Shoraxon, and continued histradition ofjirov. Key words:epic, voice, generation, student, art. Insan qálbindegi sherdi tolqıtıp shıǵarıp, tula boyıńdı balqıtıp, sezimińdi terbetetuǵın bul sazdıń qúdiretine tásiyin qalasań. Bul qúdiretli sazdı qolǵa alıp, ózine joldas qılǵan jırawlardıń há biriniń talantı óz aldına. Búkir aǵashqa ishek tardı baylap, ullı-ullı zibanlardıń ırǵaǵın keltirip shıǵarıp, oǵan xalıq turmısı menen tariyxın birlestirip, júreginen jay berip jır-jırlaǵan sazdıń hawazına hawaz qosqan jırawlar qaraqalpaq xalqınıń ruwxıy mádeniyatında, kórkem ónerinde shınjırma shınjır kiyatırǵan jırawlar sebin biziń dáwirimizge tutastırdı. Joqarı hám ortanǵı qaraqalpaqlar degende Qoqan, Dańǵara, Balıqshı, Nurata, Baysın Kenimex rayonlarındaǵı dalalıqlarda pútkil Túrkistanda jońǵar shabıwılınan burın-aq qaraqalpaqlardıń qonıslasıp jasap kelgenligin eske túsiremiz. Qaraqalpaq xalqınıń ásirlerden asıp kelgen ájayıp dástanları jáhán ádebiyatınıń dúrdana dóretpeleri qatarında tap usı diyarda dóretilip kelgenligi málim. Dúnya júzilik ánjumanlarda tán alınǵan qaraqalpaq dástanshılıq dástúri sıpatında óziniń uzaq tariyxına iye. Sol dástúrdi rawajlandırıp, xalıq baylıǵın saqlap kelgen hám sońǵı áwladqa jetkergen atqarıwshılar, jıraw- baqsılar ekenligi belgili. Olar tek dástanlardı atqarıwshılar ǵana emes, onı qorǵawshı, túrlendirip bezewshi, qayta tiklewshi, iláhiy saz ırǵaqları menen bayıtıwshılar da boldı. Usınday qaraqalpaq jırawshılıqónerinińullı wákillerinińbiri Jiyemurat jıraw. 945 Jiyemurat jıraw Bekmuxammed ulınıń jırawshılıq ónerine bolǵan qızıǵıwshılıǵı jas waqıtlarınan baslap-aq kórine baslaydı. Shoraxan átirapındaǵı qarqalpaqlardıń toy merekelerinde jırlaǵan qaraqalpaq jırawlarınıń qobız namaları menen Alpamıstıńayrıqsha erlik sıpatların táriyipleytuǵın Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue1,Iyun 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. jerleri Jiyemurattıń jırawshılıq kásipti iyelewdegi qushtarlıǵın oyatadı. Jasınan saz benen sózge qızıǵatuǵın Jiyemurat, jıraw bolıwdı ármanlaydı. Awılda júrgende ózinshe qosıq aytıp júredi, jırawlardan úyrengen dástanlardan yadta qalǵan úzindilerdi, terme jırlardı jırawnamalarına salıp aytıwdı mashqı etedi. Jiyemurat jıraw 15-16 jaslarında Shoraxan átirapındaǵı bir toyǵa belgili qaraqalpaq jırawı Qazaqbay jıraw kelip jırlaydı. Buxaralı Qazaqbay jıraw kelipti degen xabardı esitken Jiyemurat Qazaqbaydı izlep tawıp alıp, onıń atqarǵan dástanların esitedi. Ásirese, onı Qazaqbay jırawdıń «Alpamıs» tı naqshına keltirip aytqan jırawshılıq sheberligi jańa talapkerdi eliktirip alıp ketedi. Sol jerde Jiyemurat Qazaqbay jırawǵa shákirt bolıw niyetin bildiredi. Biraq, Qazaqbay jıraw Jiyemuratqa: «Inim, niyetiń durıs, sen maǵan shákirt bolma, men seni Shańket degen ustazım bar, soǵan alıp barayın deydi. Jiyemurat Qazaqbay jırawdıń bul 371 aqılın maqul kóredi. Bolajaq jıraw Jiyemurat sol jılı gúzge salım Buxaradaǵı Shańketti izlep ketedi hám Shańket jırawǵa altı jıl shákirt bolıp, onnan kóp dástanlar, terme tolǵawlar úyrenedi. Bul waqıtta Shańket jıraw eliw jaslarındaǵı adam bolsa kerek. Solay etip Jiyemurat shákirtliktiń mashaqatlı jolınbastan keshiredi. Jiyemurat jıraw ustazı Shańkettiń izine erip, Buxaradaǵı Kenimex, Kermene, Nurata boylarındaǵı elatlıqlardı aralaydı hám ózi de ustazınıń nusqawı menen toy merekelerde dástan jırlaydı, belgili jıraw degen lawazımǵa iye boladı. Solay etip ol jigirma jasları shamasında ustazı Shańket jıraw bergen qóbızın alıp, óz tuwǵan eli Shoraxanǵa kelip jırawshılıq kásibin dawam etedi. Al, Jiyemurat jırawdıń Shańketten basqa jırawǵa shákirt bolǵanlıǵı tuwralı házirshe maǵlıwmat kem. Jırawshılıq dástúrin jetilistiriw boyınsha Buxara jırawlarınıń ustazlıq roli qaraqalpaq jırawlarında kúshli bolǵan. Bul másele de belgili qaraqalpaq folkloristleri Q.Ayımbetov «Qaraqalpaq jırawlarınıń burınnan kiyatırǵan ádeti boyınsha jırawshılıq ónerin tereńlestiw hám óziniń sózin «pátiwaǵá» astırıw ushın haqıyqat jıraw, atanıp qaytıwǵa Nurataǵa baradı. Jiyemurat jırawdıń repertuarlarındaǵı házirshe bizge belgilisi Divaev bastırıp shıǵarǵan «Alpamıs» dástanı. Bunnan basqa «Qoblan», «Edige» dástanları da bolǵan. Esitken informatorlardı belgili folklorist Q.Maqsetov jazıpalǵan. Paydanılǵan ádebiyatlar 1.Maqsetov Q. Qaraqalpaq xalqınıń ataqlı jırawı «Ámiwdárya»jurnalı,№3,1978. 2.Maqsetov Q. Qaraqalpaq jırawbaqsıları «Qaraqalpaqstan»baspası,Nókis,1983. 3.Mámbetnazarov Q. Jiyemurat jıraw. «Ámiwdárya jurnalı»,№9,1986. 946 Originalarticle