GAZ KONLARI USKUNALARINI KOMPLEKS HIMOYA QILISHDA QOʻLLANILADIGAN KORROZIYA INHIBITORLARI VA ULARNING AHAMIYATI

Аннотация

Gaz quvurlarini korroziyadan himoya qilish –bu ularning ishlash muddatini oshirish, xavfsizlikni ta’minlash va ekologik ofatlarning oldini olish uchun muhim jarayon. Korroziya natijasida quvurlarning buzilishi yirik iqtisodiy yo‘qotishlar va ekologik falokatlargur olib kelishi mumkin. Ushbu maqolada gaz quvurlarini korroziyadan himoya qilishning asosiy usullari va ularning ilmiy asoslari ko‘rib chiqiladi. Katodik himoya, korroziyaga qarshi qoplashlar, inhibitorlardan foydalanish, materiallarning korroziyaga chidamliligini oshirish, shuningdek, zamonaviy monitoringtizimlari va dizayn yechimlari muhokamaqilinadi. Kalit so‘zlar: Gaz quvurlari, korroziyadan himoya, katodik himoya, qurbangor anod, polimer qoplama, korroziya inhibitorlari, korroziyaga chidamli materiallar, monitoring tizimlari,nanokompozitqoplashlar. Gaz quvurlari neft-kimyo, energetika va kommunal sohalarda muhim transport vositasidir. Korroziya (yemirilish) gaz quvurlarining ishlash muddatini qisqartirib, xavfli holatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli, korroziyadan himoya qilishning samarali usullarini qo‘llash zarur. Ushbu maqolada gaz quvurlarida korroziyaning paydo bo‘lish sabablari, himoya usullari va ularning ilmiy asoslari muhokama qilinadi. Gaz quvurlarida korroziya quyidagi turlarga bo‘linadi № Korroziya turlari Kelibchiqishsabablari 1 Kimyoviy korroziya Atrof-muhitdagi kimyoviy moddalar (kislorod, sulfatlar, karbonatlar) bilan metallarning reaksiyasi natijasida yuzaga keladi. 2 Elektrokimyoviy Namlik va elektrolitlar mavjudligida galvanik hujayralar korroziya hosilbo‘lishi natijasidaro‘yberadi. Bu eng ko‘puchraydigan korroziya turidir. 3 Mikrobiologik korroziya Mikroorganizmlar (masalan, sulfatqaytaruvchi bakteriyalar) metall sirtidazararli kimyoviy birikmalar hosilqiladi. Kimyoviy korroziya –metall va atrof-muhitdagi kimyoviy reagentlar (kislorod, sulfidlar, kislotalar, sho‘rlar) o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri reaksiya natijasida yuzaga keladigan yemirilish jarayoni. Gaz quvurlarida bu turdagi korroziya asosan quvurlarning tashqi yoki ichki yuzasiga atmosfera, tuproq yoki tashilayotgan gaz tarkibidagi agressiv moddalar ta’siretganda ro‘yberadi. Kimyoviy korroziya quyidagi asosiy reaksiyalarorqali sodirbo‘ladi:  Kislorod bilan oksidlanish (Oksidlovchi muhitdakorroziya) Metallar kislorod bilan reaksiyaga kirishib, oksid qatlamihosil qiladi. Misollar: Temirning zanglash reaksiyasi: 4Fe+3O ​ →2Fe ​ O ​ (temiroksidi) 2 2 3 Misning oksidlanishi: 2Cu+O ​ →2CuO(misoksidi) 2 Agar hosil bo‘lgan oksid qatlami zichvametallga yaxshi yopishsa (masalan, alyuminiyda Al ​ O ​ ), uhimoya vazifasini o‘taydi. Aks holda(masalan, Fe2​ O3​ bo‘shva 2 3 poroshoksimon bo‘lsa), korroziya tezlashadi. worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI  Kislotali yoki ishqoriy muhitdakorroziya Gaz quvurlarida tashilayotgan tabiiy gaz tarkibidaH ​ S,CO ​ ,suvbug‘i kabi moddalarbo‘lishi 2 2 metallarni kimyoviy yo‘l bilan yemirishiga olibkeladi. Karbonat kislotata’siri(CO ​ +H ​ O): 2 2 Fe+H ​ CO ​ →FeCO ​ +H ​ (temirkarbonati) 2 3 3 2 Vodorod sulfidi(H ​ S) ta’siri: 2 Fe+H ​ S→FeS+H ​ (temirsulfidi) 2 2  Yuqori haroratda korroziya Quvurlar qizdirilganda yoki yuqori haroratli muhitdaishlatilganda, metallarning oksidlanish tezligi ortadi. Masalan, neft-gaz qazibolish jarayonida quvurlar 200−400°C haroratga duchor bo‘lishi mumkin. Kimyoviy korroziyaga qarshi quyidagi usullar qo‘llaniladi: Qoplamalarbilan himoyalash polimer qoplamalar (polietilen, epoksid)–kimyoviy reagentlarning metallga yetib borishini to‘sadi. Metall qoplamalar (sink, alyuminiy) –katodik himoya beradi vaoksidlanishnisekinlashtiradi. Inhibitorlar gaz oqimiga korroziyaga qarshi moddalar (organik aminlar, fosfatlar) qo‘shiladi. Ular metall yuzasida himoya qatlami hosil qiladi va muhitni nazoratga olinadi. Natijada O ​ ,H ​ S,CO ​ konsentrasiyasini kamaytirishga erishiladi. 2 2 2 Kimyoviy korroziya gaz quvurlarining ishlash muddatini qisqartiruvchi asosiy omillardan biridir. Uni nazorat qilish uchun qoplamalar, inhibitorlar va muhitni optimallashtirish kabi kompleks usullar qo‘llaniladi. Kelajakda yangi materiallar (nanokompozitlar, o‘ta chidamli polimerlar) korroziyaga qarshi kurashda muhim rolo‘ynashi kutilmoqda. Kimyoviy korroziya quvurlarda quyidagi muammolarga olibkeladi:  Yallig‘lanish va tirqishlanish–Oksidlarva sulfidlarqatlami ostidalokal yemirilishpaydo bo‘lishi.  Quvur qalinligining kamayishi –Doimiyreaksiyalar natijasidametall qatlami ingichkalashib, quvurning mexanik mustahkamligi pasayadi. worldlyjournals.com ILMIY TADQIQOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI JURNALI JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCH AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 5, ISSUE 02, IYUN 2025 WORLDLY KNOWLEDGE NASHRIYOTI  Mahsulot ifloslanishi–Korroziya mahsulotlari(masalan, FeS)gaz oqimiga aralashib, sifatiy xususiyatlarini buzishimumkin. Gaz quvurlarini korroziyadan himoya qilishning asosiy usullari quyidagil