ABDULLA QAHHOR HIKOYALARIDA PARALINGVISTIK VOSITALARNING IFODALANISHI: JIMLIK, IMO-ISHORA VA NOVERBAL ELEMENTLARNING TIL ORQALI BERILISHI

Аннотация

Mazkur maqolada Abdulla Qahhor nasriy asarlarida paralingvistik vositalarning – xususan, jimlik, imo-ishora, yuz ifodasi, tana harakati va boshqa noverbal elementlarning badiiy til orqali ifodalanishi tahlil etiladi. Qahhor hikoyalarida paralingvistik elementlar muhim kommunikativ va emotsional yuklamaga ega bo‘lib, personajlarning psixologik holatini, ichki ziddiyatlarini, jamiyatdagi o‘rnini va o‘zaro munosabatlaridagi nozik jihatlarni ochib berishda xizmat qiladi. Yozuvchi bu vositalarni bevosita tasvir bilan emas, balki murakkab badiiy til, stilistik vositalar va sintaktik qurilmalar orqali berishga erishgan. Maqolada jimlikning dramatik zo‘riqish nuqtasi sifatida ishlatilishi, imo-ishora va tana tilining nutqdagi semantik ahamiyati, personaj xarakteri va ruhiyatini ifodalashdagi roli chuqur tahlil qilinadi. Qahhor o‘z asarlarida oddiy harakat tasvirlari orqali ko‘p qavatli ma’no yaratgan, bu esa uning stilistik mahoratini namoyon etadi. Ushbu maqola paralingvistik vositalarning badiiy nasrdagi ifoda shakllarini, ularning estetik va semantik funksiyalarini o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, o‘zbek adabiyotining badiiytil vauslubxazinasiniyanada chuqurroq anglash imkoniniberadi. Kalit so’zlar: Abdulla Qahhor, paralingvistika, jimlik, imo-ishora, noverbal kommunikatsiya, tanatili,stilistika, badiiy til,ruhiy tasvir, o‘zbek nasri, dialog, personaj psixologiyasi. Abdulla Qahhor hikoyalarida inson psixologiyasi, ichki kechinmalar va ijtimoiy munosabatlarning nozik tasviri nafaqat leksik vositalar, balki paralingvistik unsurlar – jimlik, imo-ishora, tana holati va noverbal elementlarning til orqali ifodalanishida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Paralingvistik vositalar, odatda, bevosita og‘zaki yoki jismoniy ifoda orqali namoyon bo‘lsa-da, Qahhor badiiy nasrida bu vositalarning badiiy nutqda til orqali mahorat bilan berilishi kuzatiladi. Yozuvchi ushbu elementlarni nafaqat fon sifatida, balki obraz yaratish, voqeani dramatiklashtirish, ichki ziddiyatni kuchaytirish yoki kommunikatsion vaziyatning mazmunini teran ochib berish vositasisifatida qo‘llaydi. Jimlik Qahhor hikoyalarida alohida kommunikativ yuklamaga ega bo‘lib, aksar hollarda qahramonning ichki qarama-qarshiligi, irodasizlik, ko‘ngilsizlik yoki dramatik ahvolini tasvirlash uchun xizmat qiladi. Masalan, muhim bir suhbat jarayonida personajning birdan jim bo‘lib qolishi yoki javob bermasligi o‘quvchiga ko‘proq ma’lumot beradi, uning ruhiy holati haqida tasavvur uyg‘otadi. Jimlik orqali yozuvchi yashirin emotsiyalarni ochish, muhim burilish nuqtalarini belgilash imkoniga ega bo‘ladi. Bu jimliklar odatda bevosita “jim bo‘lib qoldi”, “bir muddat sukutsaqladi”kabi iboralar bilan beriladi, biroq ular ortidakuchli hissiy vasemantik yuk mavjud. 953 Imo-ishora va tana tilining badiiy nutqda ifodalanishi esa, personajning psixologik holatini, ichki qarorlarini va so‘zsiz ifoda etiladigan fikrlarini ochib berishga xizmat qiladi. Masalan, “qoshlarini chimirdi”, “yuzida kulimsirash paydo bo‘ldi”, “ko‘zini olib qochdi” kabi iboralar orqali Qahhor nafaqat personajning harakatini, balki uning munosabati, ruhiy holati, hatto Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue1,Iyun 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. ijtimoiy muhitga bo‘lgan pozitsiyasini ham ifodalaydi. Bu turdagi ifodalar o‘quvchida ishtirok tuyg‘usini kuchaytiradi, voqea ichiga kirishga imkon beradi. Bunday tafsilotlar orqali yozuvchi noverbal muloqotning muhimjihatlarini to‘laochishgaerishadi. Noverbal elementlarning til orqali ifodalanishi Qahhor uslubining eng kuchli tomonlaridan biridir. U har bir imo-ishoraga, tana holatiga, nigohga alohida semantik yuk beradi. “Ko‘zini yerga tikdi” kabi ibora oddiy tasvir bo‘lib tuyulsa-da, unda uyat, pushaymonlik, itoatkorlik yoki e’tirof singari ko‘plab ma’no qatlamlari mujassam bo‘lishi mumkin. Bu holat Qahhorning badiiy tasvirni psixologik chuqurlik bilan uyg‘unlashtirish mahoratini ko‘rsatadi. Shuningdek, noverbal vositalar Qahhor nasrida ijtimoiy fonni yaratish, ijtimoiy rol va holatlarni ifodalashda ham qo‘llaniladi. Qahhor hikoyalaridagi paralingvistik ifodalar real hayotdagi muloqot jarayonining badiiy modellari sifatida xizmat qiladi. Yozuvchi bu vositalarni ishlatar ekan, personajlar orasidagi bevosita aytilmagan, ammo chuqur ifodalangan muloqot jarayonini yaratadi. Shu orqali Qahhor o‘z asarlarining emotsional ta’sir kuchini oshiradi, ijtimoiy tanqidni nozik badiiy shaklda yetkazadi. Shu bilan birga, paralingvistik vositalar muallifning narrativ nutqida ham aks etadi. Masalan, muallifning personajga nisbatan istehzoli, kinoyaviy yoki mehr bilan yondashuvi aynan jimliklar, tana harakatlari va ishoralarning badiiy talqini orqali namoyon bo‘ladi. Bu jihatlar Qahhorning tilga, muloqotga vaodam xarakteriga bo‘lgan chuqurmunosabatini aks ettiradi. Xulosa qilib aytganda, Abdulla Qahhor hikoyalarida