“INSON - MASHINA - ISHLAB CHIQARISH MUHITI” TIZIMI VA UNING XUSUSIYATLARI

Аннотация

Mazkur maqolada inson, mashina va ishlab chiqarish muhitining o‘zaro integratsiyalashgan tizimi hamda ularning asosiy xususiyatlari tahlil qilinadi. Insonning mehnat faoliyatidagi roli, mashinalarning funksional imkoniyatlari va ishlab chiqarish muhiti omillarining uyg‘unligi ishlab chiqarish samaradorligini belgilovchi muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi. Tizim komponentlari o‘rtasidagi ergonomik, texnologik va xavfsizlikka oid bog‘liqliklar yoritilib, zamonaviy ishlab chiqarishning avtomatlashtirilgan va raqamli transformatsiyalashgan sharoitida inson omilining ahamiyati qayd etiladi. Maqolada shuningdek, mehnat unumdorligini oshirish, ishlab chiqarishda mehnat muhofazasini ta'minlash va texnik xavfsizlikchoralarini integratsiyalash bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar berilgan. Kalit so‘zlar: Mehnat muhofazasi, inson-mashina tizimi, ishlab chiqarish muhiti, ergonomika mehnat unumdorligi, avtomatlashtirish, texnik xavfsizlik, raqamli transformatsiya, kibernetik yondashuv, texnologik integratsiya. Kirish. Faylasuflarning fikricha, insonga nisbatan berilishi kerak bо‘lgan eng tо‘g‘ri ta’rif bu “Nomo sapiens”, ya’ni “fikrlovchi odam” emas, balki “Nomo agens”dir, ya’ni harakat qiluvchi, yoki faoliyat kо‘rsatuvchi odamdir. Bu bilan odam ishlab chiqarish muhitida amalga oshiradigan ham ijobiy, ham salbiy, tо‘g‘rirog‘i xavfli xatti-harakatlariga urg‘u beriladi. Chunki, odam ishlab chiqarishdagi xavfli xatti-harakatlari natijasida baxtsiz hodisalar, falokatlar, yong‘inlar, portlashlarvaboshqa kо‘ngilsiz holatlarni sodirbо‘lishinasababchi bо‘ladi. Inson ma’lum bir maqsadga, erishish uchun ongli ravishda xatti-harakat qiladi, ya’ni faoliyatning oliy shakli bо‘lgan mehnat jarayonini amalga oshirish uchun mashina va mexanizmlar, qurilmalar, asbob-uskunlar, jihozlar va boshqa texnik tizimlardan foydalanadi. Bunda “inson – mashina – ishlab chiqarish muhiti” deb nomlanuvchi, uchta elementdan tashkil topgan tizim hosil bо‘ladi. Bizni esa “Inson - mashina - ishlab chiqarish muhiti” tizimini tashkil qiluvchi elementlaridan bittasi bо‘lgan, inson uchun mehnat xavfsizligini ta’minlash masalalari va muammolari qiziqtiradi. Bu tizimdagi umumiy xavfsizlik holati uni tashkil qiluvchi har bir element faoliyatiga bog‘liq bо‘lib, uning xavfsizligini tahlil qilishda undagi kichik tizimlarni alohida tahlil qilish ham muhim ahamiyatga ega. Bu kichik tizimlarga “inson-mashina”, “inson - ishlabchiqarish muhiti” tizimlari kiradi. Asosiy qism: “Inson - mashina” kichik tizimi inson-operator va mashinalar yig‘indisidan tashkil topgan bо‘lib, bu tizimda mashina deb texnik vositalar tо‘plamiga aytiladi. Ulardan xodimalar о‘z ish faoliyati va mehnat jarayonida foydalanadi. Bu kichik tizimdagi xavfsizlik darajasi xodimning kasbiy tayyorgarligi, malakasi, о‘quvi, xavfli holatlarni oldindan kо‘ra bilish va 983 undan chiqib bilish qobiliyati, texnika xavfsizligi va mehnat muhofazasi talablariga qay darajada amal qilishi, ruhiy va fiziologik jihatdan moslashish xususiyatlari, о‘ziga nisbatan talabchanligi va boshqa shaxsiy xususiyatlariga bog‘liq bо‘ladi. Bundan tashqari tizimdagi xavfsizlikka mashina va mexanizmlarning konstruksiyasi texnika xavfsizligi talablariga javob berishligi, Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue1,Iyun 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. energetik-texnik va ishlatilish ishonchliligi, mashinalar turli yuklanishlarga ustivorligi va boshqa birqancha kо‘rsatkichlar orqali bahholanadi. 1- rasm. Jarohat olish xavfi. “Inson - mashina – ishlab chiqarish muhiti” tizimi strukturaviy tuzilishi. 1) tizimni tashkil qiluvchilar indeksi; “Inson1 – mashina1 - ishlab chiqarish muhiti1” tizimini ishlatish jarayonining tashkiliy (Ta)- texnologik (Te ) omillari ta’sir qilishidan oldingi holatini bildiradi; 2) tizim tashkil qiluvchilar indeksi; “Inson2 – mashina2 - ishlab chiqarish muhiti2” tizimi xavfli holatlargaolib keluvchi о‘zgargan holatlarini kо‘rsatadi; 3) tizim tashkil qiluvchilar indeksi; “Inson3 – mashina3 - ishlab chiqarish muhiti3” tizimini uchunholat о‘zgarishi natijasidaqanday xolatlarga olibkelishini kо‘rsatadi. 984 2– rasm. “Inson - mashina - ishlab chiqarish muhiti ” tizimida xavflar vaqtga bog‘liq ravishda jarohat olish kо‘rsatkichi . Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue1,Iyun 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. ITD-ishga tushirilish davri; ID - ishlatilishdavri; RD-rekonstruksiya davri. Mexanizmlarda yuklanishlarni avtomatik ravishda oldini oluvchi qurilmalar mavjudligi, muhofaza va xavfsizlikni ta’minlash vosita va qurilmalari ishonchligi, texnologik jarayonlar tо‘g‘ri amalga oshirilishi; texnik xizmat va ta’mirlash ishlari о‘z vaqtida о‘tkazilishi ham xavfsizliknita’minlashda