OROLBO’YI SAKLAR YODGORLIKLARINING GEOGRAFIYASI VA ETNOGEOGRAFIYA MASALALARI

Аннотация

This article explores the geography of archaeological sites associated with the early Saka tribes in the Aral Sea region, as well as their ethnogeographic characteristics. Based on 101 major sites such as Chirik-Rabat, Janbasqala, Qong‘ir-Adyr, Tegisken, and Uyg‘arak, the study examines ancient settlements and burial practices of the Saka population. The distribution of these sites helps reveal aspects of social life, migration patterns, and cultural connections of the early Saka. Using geolocation analysis, a historical-geographic approach, and archaeological Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue2,Iyul 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. evidence, the article outlines the ethnographic structure of Saka communities and their interaction with the natural environment. This research contributes to a deeper understanding of theethno-cultural landscape oftheAral Seabasin inthe firstmillennium BCE. Key words: Aral Sea region, Saka tribes, archaeological sites, geographical location, ethnogeography, Chirik-Rabat, Tegisken, Djomboy, cultural layer, ancient population, toponyms, historical-geographical area, ancient migrations, space and identity. KIRISH (ВBЕДЕНИЕ/ INTRОDUCTIОN). Saklar — miloddan avvalgi birinchi ming yillikda Markaziy Osiyo va unga tutash hududlarda yashagan ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi turkiy-eroniy xalqlar guruhi bo‘lib, ularning moddiy va madaniy merosi bugungi kunda ham arxeologik tadqiqotlarning diqqat markazida qolmoqda. Ayniqsa, Orolbo‘yi mintaqasi qadimda saklar uchun muhim tarixiy-geografik makon bo‘lgan bo‘lib, bu hududda topilgan arxeologik yodgorliklar orqali ularning hayot tarzi, ijtimoiy tuzumi, diniy e’tiqodlari va madaniy aloqalarini o‘rganish imkonini beradi. Mazkur hududdagi Chirik-Rabot, Janbasqal’a, Qo‘ng‘ir-adyr, Tegisken, Uyg‘arak kabi yodgorliklar nafaqat qadimgi aholi punktlari va nekropol sifatida, balki saklar etnosining shakllanishi va migratsion jarayonlarini tadqiq etishda muhim manba hisoblanadi. Ushbu yodgorliklarning geografik joylashuvi, tabiiy muhit bilan aloqadorligi va ularning o‘zaro tizimli bog‘liqligi orqali saklar jamiyatining etnogeografik xususiyatlarini aniqlash mumkin. Ushbu maqolada Orolbo‘yi saklarining arxeologik yodgorliklari asosida mintaqaning tarixiy-geografik tavsifi, saklar qabilalarining joylashuvi va harakati, shuningdek, etnomadaniy landshaftga ta’siri ilmiy yondashuvlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot mintaqaning qadimgi davrlardagi etnik tarkibi va madaniy taraqqiyotigaoidyangi qarashlarni shakllantirishga xizmat qiladi. АDАBIYОTLАR TАHLILI (АНАЛИЗЛИТЕРАТУРЫ/ LITERАTURE АNАLYSIS). Orolbo‘yi mintaqasida joylashgan sak qabilalariga oidyodgorliklar yuzasidan olib borilgan ilmiy izlanishlar ko‘p jihatdan XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab faollashdi. Xususan, S.P. Tolstov boshchiligida amalga oshirilgan Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi natijasida Chirik-Rabot, Janbasqal’a, Qo‘ng‘ir-adyr, Tegisken, Uyg‘arak kabi muhim arxeologik obyektlar aniqlanib, dastlabki ilmiy tavsiflari berilgan. Tolstov o‘zining “Drevniy Xorezm” asarida Orolbo‘yi madaniy landshaftining rivojlanish bosqichlari va saklarning ushbu hududdagi etnomadaniy izlarini asoslab beradi. Shuningdek, S.P. Andrianov, L.M. Levina, E.E. Kuzmina kabi olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar orqali saklar madaniyatining janubiy Orolbo‘yi va Quyi Sirdaryo havzasidagi shakllanishi va ularning turmush tarzi haqida muhim ilmiy qarashlar ilgari surilgan. Kuzmina o‘z izlanishlarida saklar harakatining ekologik va iqlimiy omillar bilan bog‘liqligini ta’kidlagan. V.A. Ranov, A.P. Derevyanko, V.G. Afanasyev kabilarning ishlari esa keng ko‘lamda saklar madaniyati va arxeologik tipologiyasining boshqa Yevrosiyo ko‘chmanchilari bilan bog‘liqligini ochib beradi. Ayniqsa, ularning asarlarida saklar joylashuvi va migratsiya xaritalariga asoslangan etnogeografik yondashuvlar mavjud. O‘zbekistonlik tadqiqotchilardan Ravshanbek Turg‘unov, Ziyovuddin Islomov, Dilshod Rahimov va boshqalarning so‘nggi yillardagi tadqiqotlarida Orolbo‘yi yodgorliklarining lokal xususiyatlari, ularning arxeologik qatlamlari, hamda saklarning ijtimoiy tuzilmasi bilan bog‘liq 102 tafsilotlaryanada chuqurroq ochibberilgan. MUHОKАMА VA NАTIJАLАR (ОБСУЖДЕНИЕ И РЕЗУЛЬТАТЫ / DISCUSSIОN ANDRESULTS) Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue2,Iyul 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. Yozma manbalar cheklangan holda, geografik hudud va etnosning o‘zaro munosabatlari, antropogen landshaftning rivojlanishi, hududning o‘zlashtirilish darajasi, aholining zichligi va hududiy joylashish chegaralarini aniqlashda arxeologiya ma’lumotlarining ahamiyati beqiyosdir. Orolbo‘yi bronza va