6-7 YOSHLI BOLALARDA YOSHGA DOIR INQIROZLARNING KELIB CHIQISH SABABLARI

Аннотация

Mazkur maqolada 6–7 yoshli bolalarda uchraydigan yoshga doir inqiroz holatlari va ularning kelib chiqish sabablari tahlil etiladi. Tadqiqotda bu inqiroz bolaning shaxsiy rivojlanish bosqichidagi tabiiy psixologik o‘zgarishlar natijasi ekanligi, ayniqsa, maktabga tayyorgarlik davrida bola ichki dunyosida ro‘y beradigan emotsional va ijtimoiy murakkabliklar bilan bog‘liqligi ilmiy asosda ko‘rsatib berilgan. Maqolada ota-onalar, pedagoglar va psixologlar uchunbu davrni to‘g‘ri boshqarish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ham keltiriladi. Kalit so‘zlar: yoshga doir inqiroz, bola psixologiyasi, 6–7 yosh, rivojlanish bosqichi, emotsionalo‘zgarish, shaxsiy inqiroz,maktabga tayyorgarlik Bola rivojlanishining har bir bosqichi o‘ziga xos psixologik o‘zgarishlar, yangi fazilatlarning shakllanishi, ichki qarama-qarshiliklar bilan kechadi. Ana shunday bosqichlardan biri bu 6–7 yosh oralig‘ida sodir bo‘ladigan yoshga doir inqiroz davridir. Bu davr bolaning maktab hayotiga qadam qo‘yishi, o‘zini mustaqil shaxs sifatida anglay boshlashi, kattalar talablariga bo‘lgan munosabatiningo‘zgarishi bilan bog‘liq. Mazkur inqiroz bolaning psixik rivojlanishida tabiiy jarayon bo‘lib, u o‘ziga xos ruhiy ziddiyatlar, o‘zgaruvchan kayfiyat, norozilik, yig‘loqilik, ota-onalarga qarshilik ko‘rsatish, mustaqillikka intilish kabi holatlar bilan kechadi. Bu davrda bola o‘zining yangi maqomini – “o‘quvchi” sifatida anglaydi va bu holat uning ichki dunyosida muayyan notinchliklarni yuzaga keltiradi. Yoshga doir inqirozlar Vygotskiy va boshqa psixologlarning nazariyalarida bola rivojining “burilish nuqtalari” sifatida baholanadi. Ular bolaning yangi bosqichga o‘tishida psixologik moslashuv mexanizmlarining ishga tushishini anglatadi. 6–7 yoshdagi inqiroz ham shunday murakkab, ammo muhim o‘tish davri bo‘lib, bu jarayonda ota-onalar, pedagoglar va psixologlarning to‘g‘ri yondashuvi bolada barqaror shaxsiy taraqqiyotga yo‘l ochadi. Mazkur maqolada aynan shu yoshdagi bolalarda kuzatiladigan inqiroz holatlarining sabablari, ularning psixologik ildizlari va oldiniolishchoralari ilmiy yondashuv asosidatahlil qilinadi. Ushbu tadqiqot 6–7 yoshli bolalarda kuzatiladigan yoshga doir inqirozlarning sabablari va ularning ifodalanish shakllarini aniqlashga qaratildi. Tadqiqot davomida kuzatuv, psixologik suhbat, ota-onalar vatarbiyachilar bilan so‘rovnomalar o‘tkazishkabi metodlardan foydalanildi. Kuzatuv maktabgacha ta’lim muassasasiga qatnayotgan va maktabga tayyorlanayotgan bolalar 139 ishtirokida olib borildi. Ushbu kuzatuvlar orqali bolalarning o‘ziga xos emotsional holatlari, kattalarga nisbatan munosabati, o‘z fikrini ifoda etish uslublari va ijtimoiy muhitga bo‘lgan moslashuv darajasi tahlil qilindi. Suhbatlar orqali esa bolalarning kayfiyati, ichki hissiyotlari, atrof-muhitgamunosabati haqidabevositapsixologik tasavvur hosil qilindi. 139 Originalarticle ISSN:3030-3931, Impact factor: 7,241 Volume 8,issue2,Iyul 2025 https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi worldly knowledge OAKIndex bazalari : research gate, research bib. Qo’shimchaindex bazalari:zenodo,open aire. googlescholar. So‘rovnomalar asosida ota-onalar va tarbiyachilardan bolaning injiqligi, tez-tez o‘zgaruvchi kayfiyati, jizzakilik, mustaqil harakat qilishga urinishlar, buyruqlarga qarshilik ko‘rsatish holatlari haqida ma’lumotlar olindi. Tadqiqotda shuningdek, Vygotskiy, Erikson, Elkonin kabi psixologlarning yoshga doirrivojlanishnazariyalari nazariy asos sifatidao‘rganildi. Tadqiqot natijalari 6–7 yosh oralig‘ida bolalarda ruhiy o‘sish bilan bog‘liq muhim burilish nuqtalari mavjudligini ko‘rsatdi. Bu yoshdagi bolalarda shaxsiy mustaqillikka intilish kuchayadi, o‘z fikrini ilgari surishga, kattalarning har bir ko‘rsatmasiga baho berishga moyillik paydo bo‘ladi. Shu sababli ularning xatti-harakatlarida qarama-qarshilik, emotsional zo‘riqish, tez-tez norozilik bildirish holatlari kuzatiladi. Kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, maktabga tayyorgarlik jarayonida bolaning o‘ziga ishonchi oshadi, biroq bu bilan birga, u o‘zini katta inson sifatida ko‘rsatishga urina boshlaydi. Bu holat ota- onalar va tarbiyachilar bilan munosabatlarda keskinlikka olib kelishi mumkin. Bola o‘zining yangi maqomini anglashga harakat qiladi, biroq bu jarayon vaqt vaemotsional moslashuvni talab etadi. So‘rovnomalarda aksariyat ota-onalar farzandlarida bu davrda injiqlik, yig‘loqilik, mustaqil harakat qilishga haddan ziyod intilish, tanqidni qabul qilmaslik, yakkalanishga moyillik kabi holatlarning ko‘payganini ta’kidlashgan. Bunday holatlar aynan inqiroz holatining belgilaridan birisifatida namoyon bo‘layotgani aniqlangan. Tadqiqotga ko‘ra, ijtimoiy-psixologik qo‘llab-quvvatlash, ota-onalar va pedagoglarning sabr- toqatli, tushunishga asoslangan yondashuvi bu davrni nisbatan yengil o‘tkazishga xizmat qiladi. Shuningdek, bolaning individual qiziqishlarini hisobga olish, unga tanlov erkinligini berish va uning shaxsiy fikriga hurmat bilan qarash orqali yoshga doir inqirozning keskin holatlari kamaytirilishimumkin. 6–7 y