SHAXS RIVOJLANISHIDA OILANING O'RNI

Аннотация

Ushbu maqolada shaxs rivojlanishi uchun oila qanchalik muhim o'rin kasb etishi haqida yoritilgan Kalit so'zlar: shaxs, ijtimoiylashuv, oila, jamiyat, rivojlanish Oila insonning shakllanishida va rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Bolaning ilk tarbiyasi aynan oilada boshlanadi va uning shaxsiyati, dunyoqarashi, axloqiy qarashlari shu yerda shakllanadi. Oilaning muhiti, undagi munosabatlar, ota-onaning bolaga nisbatan munosabati uning kelajakdagi hayoti, ijtimoiy muhitga moslashuvi va muvaffaqiyati uchun asos yaratadi.Oila – birlamchi tarbiya muhitidir. Bola hayotining ilk yillarida oila unga nafaqat jismoniy g‘amxo‘rlik qiladi, balki ma’naviy va axloqiy qadriyatlarni ham singdiradi. Ota-ona va yaqin qarindoshlarning hulq- atvori, gap-so‘zlari va harakatlari bolaning ongiga ta’sir qilib, uning xulq-atvorini shakllantiradi. Shu sababli, oilada sog‘lom muhit yaratilishi bolaning barkamol shaxs bo‘lib ulg‘ayishida muhim ahamiyatga ega.Ota-onalar bolaning asosiy tarbiyachisi hisoblanadi. Ularning mehribonligi, e’tibori va farzandiga nisbatan qo‘llaydigan tarbiya usullari bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi yoki aksincha, unga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Masalan, haddan tashqari qattiqqo‘llik yoki befarqlik bolada qo‘rquv, o‘ziga ishonchsizlik yoki agressivlik kabi hissiyotlarni rivojlantirishi mumkin. Shuning uchun ham ota-onalar bolalar bilan muloqotda muvozanatni saqlashlari, ularga mehribonlik va adolat bilan yondashishlari muhimdir.Bola oilada qanday tarbiya ko‘rsa, kelajakda jamiyatga shunday moslashadi. Agar u oilada hurmat, adolat, hamkorlik kabi qadriyatlarni o‘rganib ulg‘aysa, kelajakda ijtimoiy munosabatlarda ham bularni qo‘llaydi. Aksincha, oilada zo‘ravonlik, kelishmovchilik Выпуск журнала №-22 Часть–1_ Март –2025 172 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT yoki befarqlik bo‘lsa, bola bunday muhitni normal deb qabul qilib, jamiyatga moslashishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin.Oila – jamiyatning eng kichik bo‘g‘ini bo‘lishiga qaramay, inson hayotidagi eng muhim muhit hisoblanadi. Har bir insonning shaxsiyati, hayotga bo‘lgan qarashlari, axloqiy tamoyillari va kelajakdagi muvaffaqiyatlari ko‘p jihatdan uning oilaviy muhitiga bog‘liq bo‘ladi. Oila bola hayotining ilk kunlaridan boshlab uni tarbiyalaydi, dunyoqarashini shakllantiradi va ijtimoiy muhitga moslashishiga yordam beradi. Shu sababli, oilaning bola tarbiyasidagi va umuman inson shaxsini shakllantirishdagi o‘rni beqiyosdir.Bola ilk bor dunyoni o‘z oilasi orqali taniydi. Uning gapirish odatlari, muomala qilish uslubi va axloqiy qadriyatlari oilada shakllanadi. Ota-onalar va boshqa oila a’zolarining hulq-atvori, ularning bir-biriga bo‘lgan munosabati bolaga bevosita ta’sir qiladi. Agar oilada mehr-oqibat, hurmat va o‘zaro tushunish bo‘lsa, bola ham shunday qadriyatlarni o‘zlashtirib, kelajakda ana shu fazilatlarni jamiyatda namoyon qiladi.Boshqa tomondan, oilada zo‘ravonlik, befarqlik yoki noto‘g‘ri tarbiya usullari mavjud bo‘lsa, bola ham shunday muhitni normal deb qabul qiladi va kelajakda o‘z hayotida ham shunga mos harakat qiladi. Shuning uchun ota-onalar o‘zlarining har bir harakati bilan bolaga ijobiy o‘rnak bo‘lishlari kerak.Ota-ona – bolaning hayotdagi birinchi o‘qituvchisi. Ularning farzand bilan qanday muloqot qilishi, unga qanday e’tibor berishi va qanday tarbiya usulini qo‘llashi bolaning butun hayotiga ta’sir qiladi. Psixologlarning fikriga ko‘ra, ota-onalar quyidagi tarbiya usullaridan foydalanadilar. Demokratik tarbiya – bu uslubda ota-ona bolani tushunishga harakat qiladi, uning fikrini hurmat qiladi va unga tanlov erkinligi beradi. Bu usul bola mustaqil va o‘ziga ishongan shaxs bo‘lib ulg‘ayishiga yordam beradi.Avtoritar tarbiya – bunda ota-ona boladan shartsiz itoatni talab qiladi. Bunday tarbiya usuli bolada qo‘rquv, ishonchsizlik yoki norozilik hissini shakllantirishi mumkin.Liberal tarbiya – ota-ona bolaga to‘liq erkinlik beradi, uni deyarli cheklamaydi. Bu uslub bola o‘zini nazorat qila olmasligiga, mas’uliyatsizlikka olib kelishi mumkin.Beparvo tarbiya – ota-ona bolaga yetarli e’tibor qaratmaydi, uni o‘zi bilan yolg‘iz qoldiradi. Bu esa bolada o‘zini keraksiz deb his qilishiga sabab bo‘lishi mumkin.Eng maqbul tarbiya usuli bu Выпуск журнала №-22 Часть–1_ Март –2025 173 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT demokratik yondashuv bo‘lib, unda ota-ona va farzand o‘rtasida ochiq muloqot bo‘ladi, bolaga yetarli erkinlik va mas’uliyat yuklanadi.Oiladagi psixologik muhit bolaning hissiy rivojlanishiga bevosita ta’sir qiladi. Agar oila a’zolari bir-birini hurmat qilishsa, bir-biriga e’tiborli bo‘lishsa va mehribonlik ko‘rsatsa, bu bolada ishonch hissini shakllantiradi. Aksincha, doimiy janjallar, stress va befarqlik bolada xavotir, depressiya va asabiylikni keltirib chiqarishi mumkin. Oila muhitining ijobiy bo‘lishi uchun ota-onalar quyidagilarga e’tibor qaratishlari kerak: Bolaga yetarli vaqt ajratish Uni diqqat bilan tinglash va tushunishga harakat qilish Muammolarni hurmat bilan muhokama qilish Jismoniy va ruhiy jazolardan qoch