O'ZBEK FOLKLORIDA TABIAT VA INSON AN'ANALARI VA QADRIYATLARI

Аннотация

The article discusses the interrelation and significance of nature and human traditions and values in Uzbek folklore. The Uzbek people's attitude toward nature, as well as customs and traditions related to nature and its elements, are widely depicted in folklore works. Nature is closely connected with human life, culture, and values, and finds expression through folk tales and stories. Changes in nature, its significant aspects, and values related to human responsibility toward nature occupy an important place in Uzbek folklore. The article analyzes the relationships between nature and humans in Uzbek folklore, as well as the ethnographic and cultural aspects of these relationships. Keywords: Uzbek folklore, nature, human, traditions, values, relationship between nature and humans, folklore works, folk tales, customs, nature conservation, spirituality, ethnography. O'zbek folklori – bu xalqning betakror madaniyati, tilidan, urf-odatlaridan va qadriyatlaridan shakllangan yuksak ijodiy merosdir. Unda tabiat va insonning o'zaro munosabatlari, an'analar va qadriyatlar turli shakllarda ifodalangan. Folklor, asosan, xalqning tabiiy dunyoqarashini, umumbashariy qadriyatlarini, shuningdek, odamlarning tabiat bilan uyg'unlashgan turmush tarzini aks ettiradi. Ushbu maqolada o'zbek folkloridagi tabiat va inson an'analari va qadriyatlari haqida so'z yuritiladi. O'zbek folklorida tabiat bilan insonning uyg'unligi va o'zaro bog'liqligi katta o'rin egallaydi. Xalq tasavvurida tabiat insonning ajralmas qismi sifatida ko'riladi. Folklorda tabiat, odatda, odamlar bilan birga yashovchi, hayotga mana shu dunyoda qarashlar orqali bog'langan mavjudot sifatida namoyon bo'ladi. Tabiatni sevish, unga e'tibor berish, uning go'zalligidan bahramand bo'lish xalq an'analarida va qadriyatlarida muhim o'rin tutadi [1]. Misol uchun, o'zbek xalqining ko'plab og'zaki asarlari va dasturlarida tabiatdagi ob-havo, o'simliklar, hayvonlar, toponimlar va yerning ifodasi katta ma'no kasb etadi. O'zbek xalqining qadriyatlarida tabiatni hurmat qilish, uning resurslarini Выпуск журнала №-22 Часть–1_ Март –2025 328 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT oqilona va ehtiyotkorlik bilan ishlatish, unga bo'lgan mas'uliyatni oshirish kerakligi haqida ko'plab hikoyalar va rivoyatlar mavjud. Buning namunasi sifatida, o'zbek xalqining qadimiy an'analarida tabiat va uni himoya qilish masalalari, shu jumladan, yerga bo'lgan hurmatni o'zida aks ettirgan afsonalar va rivoyatlar mavjud. O'zbek folklorida tabiat va insonning ruhiy aloqalari, alohida tarzda, insonning ichki olami va tabiatning ichki olami bilan bog'liqligi alohida o'rin tutadi. Tabiatning mavsumiy o'zgarishlari va unda ro'y beradigan jarayonlar – bahor, yoz, kuz va qishning o'ziga xos xususiyatlari xalq an'analari va urf-odatlarida muhim ahamiyat kasb etadi [2]. Misol uchun, bahor kelishi bilan tabiat uyg'onadi, qushlar yo'lga chiqadi, o'simliklar gullaydi, bu o'zbek folklorida yangi boshlanish, yangilik va hayotning davomi sifatida talqin qilinadi. Shu bilan birga, kuz va qish, o'z navbatida, hosilning yig'ilishi va dam olish davri sifatida qabul qilinadi. Bularning barchasi tabiatning inson bilan uzviy bog'liqligini va xalqning tabiatga bo'lgan chuqur hurmatini ko'rsatadi. O'zbek folklorida tabiatning roli nafaqat hayotning fizik tomonini, balki uning etik va ma'naviy jihatlarini ham o'z ichiga oladi. Tabiatni sevish, unga mehr qo'yish, uning go'zalligini qadrlash va uni asrab-avaylashning an'anaviy qadriyatlari o'zbek xalqining madaniyatiga chuqur kirib boradi. O'zbek xalqining qadriyatlari orasida yer, o'simliklar, hayvonlar va boshqa tabiat unsurlari bilan bog'liq an'anaviy me'yorlar mavjud. Bundan tashqari, tabiat bilan aloqada bo'lgan ko'plab xalq naql va hikoyalarida, ayniqsa, bahor kelishi bilan bog'liq an'analar va ritualar mavjud. O'zbek xalqining fol'klorida tabiatni avaylash, unga bo'lgan mas'uliyatni tushunish va unga nisbatan izzatni saqlash maqsadida turli rasm-rusmlar va e'tiqodlar rivojlanib kelgan. Ba'zi xalq rivoyatlarida o'zgarishlar va tabiatdagi hodisalar insonning ruhiy holati yoki baxti bilan bog'liq bo'lib, tabiat va inson o'rtasidagi hamohanglik va barqarorlikni ta'kidlaydi. O'zbek folklorida tabiatning inson hayotidagi o'rni turli hikoyalar va afsonalar orqali ifodalanadi. Masalan, «Qizil tosh» kabi xalq afsonalarida tabiatning mo'jizaviy Выпуск журнала №-22 Часть–1_ Март –2025 329 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT kuchi va uning inson hayotiga ta'siri ko'rsatiladi. Ushbu afsonalarda tabiat o'zining ko'rinmas, lekin juda kuchli ta'siri bilan birga, insonlarni hayotda yo'l ko'rsatadigan, turli holatlarda yordam beradigan mavjudot sifatida tasvirlanadi. Shuningdek, «Chorvador» hikoyalarida tabiat va inson o'rtasidagi aloqalar, yerning hosildorligi va uning insonning farovonligi bilan bog'liqligi haqida so'z boradi. Bunday hikoyalar o'zbek xalqining tabiatga nisbatan mas'uliyatini, uning resurslarini oqilona foydalanish zarurligini va tabiat bilan ahillikda yashash prinsipini ta'kid