“BOLALAR VA O’SMIRLARDAGI AGRESSIVLIKNING NAMOYON BO’LISH SABABLARI’’

Аннотация

This article is dedicated to analyzing the main causes of aggression in children and adolescents. The study examines biological, psychological, and social factors influencing the development of aggressive behavior. Based on the analysis of scientific literature, the article presents the results of the study on the role of family relationships, peer influence, school-related issues, and the impact of social media and mass media. The research findings indicate that the level of aggression in adolescents is influenced by environmental factors such as family stress, school disciplinary issues, and peer relationships. Additionally, the article provides recommendations for reducing aggression in adolescents, including improving communication within families, offering psychological support in schools, and implementing social programs. This research establishes a scientific foundation for developing and implementing effective strategies to reduce aggression in children and adolescents. Keywords: Aggression, mental health, social media, peer influence, stress, trauma, psychological support, aggression level. Ushbu maqola bolalar va o‘smirlardagi agressiv xatti-harakatlarning sabablari va ularni keltirib chiqaruvchi omillarni tahlil qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqot bolalar va o‘smirlarning psixologik va ijtimoiy rivojlanishidagi muhim Выпуск журнала №-22 Часть–3_Март –2025 109 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT davrni qamrab oladi va agressivlikning shakllanishida oila, maktab muhiti, jamiyat, shuningdek, genetik va biologik omillarning ta'sirini o‘rganadi. Agressivlik bu biror kishiga yoki jismoniy ob'ektga zarar yetkazishga qaratilgan xatti-harakatlardir. Agressiv xulq har xil shakllarda ko‘rinishi mumkin: jismoniy (to‘qnashuvlar, urishlar), og‘zaki (ta’qib qilish, haqoratlash) va psixologik (tahdidlar, qo‘rqitish). O‘smirlar orasida agressivlik ko‘pincha ruhiy yoki jismoniy zo‘ravonlik sifatida paydo bo‘ladi. Bu holatni keltirib chiqaradigan asosiy omillar — stress, oilaviy muammolar, do‘stlar ta’siri, maktab muhitidagi konfliktlardir. Bolalik davrida agressivlik: Dastlabki yoshda bolalar o‘z his-tuyg‘ularini boshqarish uchun zarur vositalarga ega emaslar, shuning uchun agressivlik ularning ijtimoiy rivojlanishining bir qismi bo‘lishi mumkin. O‘sish va o‘smirlik davrida: O‘smirlikda gormonal o‘zgarishlar va tashqi muhitning ta’siri bilan agresivlikning darajasi oshishi mumkin. Agressivlik o‘zini jamiyatda tan olish, o‘zini ifoda etish yoki g‘alaba qozonish istagi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin. Moffitt va Caspi (2001) tadqiqotida, agressivlikning biologik va psixologik aspektlari o‘rganilgan va bu xatti-harakatlarning genetik omillar bilan bog‘liq ekanligi aniqlangan. Tadqiqotda o‘smirlarda gormonal o‘zgarishlar va ruhiy holatlar agressivlikni kuchaytirishi mumkinligi ko‘rsatilgan. Tatar va Jaffee (2021) tadqiqotida o‘smirlar orasidagi agressivlikni rivojlantiruvchi ekologik omillar, masalan, oilaviy zo‘ravonlik, tengdoshlar ta’siri va maktab muhitidagi stresslar keltirilgan. Psixologik va sotsiologik yondashuvlar: Agressivlikni kamaytirish bo‘yicha psixologik yondashuvlar - bunga o‘smirlarning o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishga o‘rgatish, psixoterapiya va oilaviy maslahatlar kiradi. Shuningdek, maktab muhitida agressivlikni kamaytirish uchun maxsus dasturlar ishlab chiqilgan. Sotsiologik yondashuvlar - ijtimoiy muhitning, jumladan, oilaviy aloqalar, do‘stlar va ijtimoiy tarmoqlarning agressivlikka ta’sirini kamaytirish maqsadida, maktablarda va jamoada xavfsiz va qo‘llab-quvvatlovchi muhit ishlab chiqish maqsadga muvofiqdir. Ijtimoiy tarmoqlar o‘smirlar orasida agressiv xulqni kuchaytirishi mumkin bo’lgan asosiy omillardan biridir. O‘smirlar ijtimoiy tarmoqlar orqali o‘zlarini Выпуск журнала №-22 Часть–3_Март –2025 110 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT boshqalarga taqqoslaydilar, bu esa qahramonlik yoki kuchli bo‘lishga intilishdagi agressivlikka olib kelishi mumkin.Ommaviy axborot vositalari, xususan, zo‘ravonlik va agressivlikni namoyish qiluvchi filmlar va seriallar, bolalar va o‘smirlarning xulq-atvoriga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, shuning uchun ommaviy axborot vositalarida namoyish etilayotgan narsalarga diqqatliroq bo’lish lozim, ota va onalar farzandlari ekranlar orqali nima tomosha qilayotganidan doim boxabar bo’lishlari talab qilinadi. O’smirlarda agressivlikni kamaytirishda eng muhim o’rin egallovchi tuzilmalar bular oila davrasi va maktabdir. Oilaviy yondashuvda agressivlikni kamaytirish uchun, ota-ona o‘smirlar bilan ijobiy muloqot qilishi, oilada kuchli sevgi va qo‘llab-quvvatlovchi muhit hosil qilishi zarur. Chunki o’smir yoshidagi bolalar ko’p hollarda o’zlarini yolg’iz his qilishlari, ko’p hollarda o’zlariga e’tibor yetishmagandek ko’rishlari sbabli ham agrsessiyaga berilishlari ham haqiqatdan uzoq emas. Buning uchun ham ota- onalar farzandlari va bir-birlari bilan do’stona munosabat o’rnatishlari maqsadga muvofiqdir. Maktabdagi yondashuvda esa agressiv xulq-atvorni kamaytirish uchun maxsus psixologik