ЭССЕДА БУЮК ШОИР ОБРАЗИ ТАЛҚИНИ

Аннотация

The number of artistic, literary, and literary-critical works dedicated to the great poet, the pride of our nation, Alisher Navoi, is increasing both quantitatively and qualitatively. Literary-critical works also have a place in this series. In this regard, this article analyzes the essay of Academician Azizkhan Kayumov dedicated to Alisher Navoi and his research on creating the image of a humanist statesman and a great poet in it, and comments on the mastery of the essayist. Key words: essay, creator, essayist, imagination, freedom, poet, critic "I". Кириш. Адабий-танқидий мавзуларда ёзилган, адабиётшунослик, эстетика, фалсафа масалалари эркин таҳлил ва талқин қилинадиган адабий танқидчилик жанрларидан бири эсседир.Эркин тузилишга эга, шахсий мулоҳаза ва қарашларни ифодаловчи асар эссе ҳисобланади. Эсседа адабиётшуносликнинг турли соҳаларидаги даъво ва хулосалардан фойдаланиш орқали муаллиф ўзининг шахсий қарашларини далиллашга интилади. Эсседа Выпуск журнала №-22 Часть–3_Март –2025 241 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT адабиётшунослик қонун-қоидаларига тўла-тўкис риоя қилиниши, далилларнинг илмий жиҳатдан ҳар томонлама исботланган бўлиши кўпам талаб қилинавермайди [Ахмедова, 2009: 108]. Европа адабиётида бу жанрнинг асосчиси француз ёзувчиси-гуманист ва файласуф М.Монтеннинг "Тажрибалар" асаридан кейин эссе мустақил адабий жанр сифатида шакллана бошлаган. Фаранг олими Френсис Бэкон Монтень кашфиёти ҳақида гапирар экан, эссенинг келиб чиқиши ҳақида шундай дейди: “Эссе бадиий маданиятда янги сўз. Аммо пайдо бўлиш илдизлари бағоят қадимийдир”[КЛЭ.1968: 961]. Мунаққиднинг ижодкор ҳақидаги эссеси ХХ асрнинг 70-йилларида алоҳида йўналишда ривожлана бошлади. Уларда санъаткорнинг табиати, ижодининг нозик жиҳатлари, ўзига хос қирраларини илғаб, образли ва илмий тафаккур чиғириғидан ўтказиб бериш тамойили кучли. Бу хусусият, айниқса, эссе-романда ёрқин акс этган. Ўзбек адабиётшунослигида ХХ асрнинг 60- йилларининг охиридан юзага кела бошлаган “Ажойиб кишилар ҳаёти” сериясидаги эссе-романларда илмий-назарий тадқиқотчилик йўналиши билан бирга илмий-оммабоплик ва маърифийлик хусусиятлари устувор. Шу маънода “Ажойиб кишилар ҳаёти” туркумидаги асарларда адабиётшунослик ва танқидчилик “фикрлари камолининг ёрқин излари” кўринади. Адабиётшунос олимлар, мунаққидларнинг ижодкорлар ҳақидаги эсселари ХХ асрнинг 70-йилларида алоҳида йўналиш ривожлана бошлади. Уларда санъаткорнинг табиатини, ижодининг нозик жиҳатларини, ўзига хос қирраларини илғаб, образли ва илмий тафаккур чиғириғидан ўтказиб бериш тамойили кучли бўлиб, улар, айниқса, эссе-романларда ёрқин акс этган [Ахмедова, 2009: 120]. Эссе-романлар силсиласини ташкил этувчи асарлардан бири академик Азизхон Қаюмов қаламига мансуб. Адабий танқидга хос илмий ва эстетик тафаккурнинг кенглиги, эркинлик, илмий далилларга доимо ҳам бўйсунмаслик каби хусусиятлар буюк шоир Алишер Навоийга бағишланган эсседа яққол намоён бўлган. Азизхон Қаюмов дастлаб 1976 йилда асарни “Алишер Навоий” Выпуск журнала №-22 Часть–3_Март –2025 242 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT (шоирнинг ҳаёти ва ижоди ҳақида лавҳалар” номи остида нашр эттирган бўлиб, у 24 қисмдан иборат эди. Кейин тўлдириб, яна қайта ишлаб, олим уни 1991 йилда “Алишер Навоий” (Улуғ шоир ҳаёти ва ижоди тўғрисида лавҳалар)” сарлавҳаси билан буюк шоирнинг 550 йиллигига армуғон сифатида “Машҳур сиймолар ҳаёти” рукнида чоп эттиради. Янги нашрда олимнинг ўзи кўрсатганидек, Навоийнинг отаси, Абулқосим Бобур Мирзо ҳақида, шоир шеъриятига оид янги маълумотлар, “Вақфия”, “Назмул жавоҳир”, “Сирожул муслимийн” ва бошқа бир қанча асарлари “илмий ва бадиий” лавҳалар билан тўлдирилди. Эссенинг ўзига хос етакчи фазилати - эркин ва бемалол фикр мулоҳаза юритиш тамойилига эга бўла туриб, мустақил сюжет йўналиши ва қаҳрамонга эга ички лавҳа - эпизодлар асосида таркиб топишидир. Бу хусусият айниқса, эссе-романда яққол намоён бўлади. А.Қаюмов ҳам шу тамойилга асосланиб, буюк шоирнинг туғилишидан то умрининг охиригача бўлган даврни ўзига хос ижодкорлик билан бадиий буёқларда ўқувчи дунёқарашига мослаган ҳолда тасвирлайди. Шоир туғилиши ҳақидаги бадиий ва илмий лавҳа “Хушхабар” деб номланган бўлиб, у Ҳиротдаги совуқ қиш шамолини тасвирлаш билан бошланади. Шоирнинг тоғаси Мавлоно Али бу хушхабарни отаси Ғиёсиддин Кичкинага етказганда отаси шундай дейди: “Жиянингизни сизнинг номингиз билан атаймиз. Сиздек шоир, фозил одам бўлсин. Яна шер ҳам қўшамиз.Шердек қудратли, жасур бўлиб ўссин. Фарзандимизнинг номи Алишер бўлади”[Қаюмов, 1991:9]. Танқидчи худди шу тарзда кейинги қисмларда ҳам буюк шоирнинг ёшлик йиллари, ўсмирлиги, Шарафиддин Али Яздий билан учрашуви, Лутфий, Саййид Ҳасан Ардашер, Муҳаммад Паҳлавон, Жомий каби устозлар билан муносабатлари ҳақида ҳикоя қилади. Айниқса, шоирнинг Самарқанддаги ҳаёти ҳақидаги лавҳалар таъсирчанлиги билан диққатни ўзига тортади: “Самарқандда ғурбат азобини кўп чеккан Навоий Хуросондаги қадрдон дўстларини соғиниб ёдлар эди. Бир куни у танишларидан бирини Хуросонга кетадиган карвон билан йўлга чиқажагидан хабар топди. Навоий у