Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
ГИЛАМДЎЗЛИК-АСРЛАРГА ТЕНГДОШ АНЪАНА
ГИЛАМДЎЗЛИК-АСРЛАРГА ТЕНГДОШ АНЪАНА · Гафурова Камола Мирсалиевна
Современное образование и развитие · 2025
Аннотация
Ушбу мақолада гиламчилик тарихи, ривожланиши, турлари ҳақида ёритиб берилган. Унинг ҳудудлари ва тараққий этиш босқичларини фарқлари тўғрисида сўз борган. ХIХ -ХХ асрда гиламлар тўқишда ишлатиладиган ўсимликлар (пахта, зиғир, жун) толалари, жун (қўй, эчки, туя жуни)дан тайѐрланган иплар ҳақида ёритилган. Гиламдўзлик санъатининг инсон ҳаётига кириб келиши, нима мақсадларда қўлланилишига тавсиф берилган. Калит сўзлар: жулхирс, напрамач, мапрамач, тўрва, хуржун, ишлик халта, қошиқ халта, туз халта, буғжома, жун ип, темир тароқ, ўсимлик толалари. Аннотация: В данной статье освещена история ковроделия, его развитие и разновидности. Рассмотрены регионы ковроткачества и различия в этапах его становления. Описаны волокна растений (хлопок, лён, шерсть), используемые в ковроткачестве XIX-XX веков, а также нити, изготовленные из шерсти (овечьей, козьей, верблюжьей). Дана характеристика тому, как искусство ковроделия вошло в жизнь человека и с какими целями оно применялось. Ключевые слова: Джульхирс, напрамач, мапрамач, торба, хурджун, рабочий мешок, мешок для ложек, мешок для соли, бугджама, шерстяная нить, железный гребень, растительные волокна. Annotation: This article covers the history, development, and types of carpet weaving. It discusses the differences in the stages of development across various regions. It also provides information about the plant-based fibers (cotton, flax, wool) Выпуск журнала №-22 Часть–4_ Март –2025 46 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT used in carpet weaving during the 19th and 20th centuries, as well as yarns made from different types of wool (sheep, goat, camel wool). Additionally, the article describes the introduction of the art of carpet weaving into human life and its various purposes. Key words: julkhirs, napramach, mapramach, torba, khyrdjun, work bag, spoon bag, salt bag, bugdzhama, wool thread, iron com, plant fibers. Ўзбекистонда миллий ҳунармандчилигимизга кенг йўл очилганлиги туфайли миллий хунармандчилигимиз ривожлана бошлади. Шулардан бири гилам тўқиш саънатидир. Ўрта Осиё халқлари ичида кенг таркалган гилам тўқиш, халқ амалий безак санъатининг кенг тарқалган тури бўлиб, кўп асрлик миллий анъана ва узоқ тарихга эга. Гилам тўқиш қадимдан аёллар орасида кенг тарқалган ҳунар сифатида машҳурдир. Хонадонларимиз ва бугунги кунда деворларимизнинг кўрки бўлган гиламларнинг яратилиш тарихи олис ўтмишга бориб тақалиши тарихий манбалардан дарак беради. Энг қадимги гилам эрамиздан аввалги V-асрларга оид бўлиб, Тоғли Олтойдан топилган, абадий музлоқда бўлгани учун яхши сақланган. Олимларнинг тахминига кўра, у Ахоманийлар даври форслари ёки Ўрта Осиё қабилалари орасида тайёрланган. Бу эса гиламдўзлик санъати қадимий ноёб ҳунарлардан бири эканлиги ҳамда уни тўқиш учун ҳунармандлардан катта тажриба ва маҳорат талаб этилганлигидан далолат беради. Қадимги ва илк ўрта асрлар гиламдўзликка оид маълумотлар ёзма манбаларда сақланган. Ўрта асрларда эса уч йўналишда-кўчманчи ва ярим кўчманчи чорвадор қабилаларда, ўтроқ (қишлоқ ва шаҳар) аҳолиси орасида, сарой устахоналарида ривожланган. Сўнгги ўрта асрлар даврида гиламдўзлик Ўзбекистон ҳудудида учта давлат-Бухоро амирлиги, Хива ва Қўқон хонликлари сарҳадларида ҳунармандчиликнинг ўзига хос мактаб ва марказлари ривожланган. Гиламдўзлик, жумладан, Шарқда ҳам кенг тарқалган бўлиб, “Хива гилами”, “Туркман гилами”, “Озарбайжон гилами”, “Эроний гилам” каби Выпуск журнала №-22 Часть–4_ Март –2025 47 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT атамалар пайдо бўлгани бунинг исботидир. Улар бетакрорлиги ва юқори сифати билан дунёда довруғ қозонганлиги чет мамлакатларга сотилганлигидан далолат беради. Тарихий манбаларда ёзилишича, қадимдан Уссури, Бобил, кейинчалик Эрон, Ҳиндистон, Туркия ва бошқа давлатлар гиламлари машҳур бўлган. XII аср қўлёзмаларида гилам тўқиш унга безак бериш санъати Ўрта Осиёда, шу жумладан, ҳозирги Ўзбекистон ҳудудида ривож топганлигини тасдиқлайди. Айниқса, XIV-асрнинг иккинчи ярмида Ўрта Осиёдаги ҳудудларининг кўп қисмида гиламдўзлик санъати кенг ривожланган. Гилам тўқиш устахоналарида ҳам хорижий усталар билан биргаликда маҳаллий усталар меҳнат қилган бир-бирларидан тажриба алмашишган. Темурийлар даврида гиламларнинг асосий турлари Эроний ва Туркий анъана уйғунлашган, XVI асрдан бошлаб Мовароуннаҳрда даштиқипчоқ ўзбек қабилаларининг гиламдўзлик намуналари кенг тарқалган. Туркий халқларининг ҳунармандлик анъаналарининг ўзаро пайдо бўлиш уйғунлиги ва мутаносиблиги ўзбек миллий гиламдўзлик маданияти асосини ташкил этади. Ўзбекистон ҳудудидаги Хоразм, Самарқанд, Жиззах, Шаҳрисабз, Сурхондарѐ ҳудуди тоғ ва тоғолди қишлоқларида уй шароитида жундан мато тайѐрлаш кенг тарқалган, жумладан турли гиламлар, тўрвалар, шолчалар, дастурхонлар, кигизлар, уй ички безак анжомлари кабилар тайѐрланган Гиламларнинг қўл иши сифатида тўйлар ва оила даврасида фойдаланиш учун тўқилиши уларнинг олий сифати билан изоҳланган. Таомилга кўра келин сепи сифатида «ўтовнинг тўлиқ жиҳозини келтирган: камида учта гилам, тўртта буюм солинадиган қоп, иккита тўрва, иккита палос, б
Доказательный фрагмент
«Ушбу мақолада гиламчилик тарихи, ривожланиши, турлари ҳақида ёритиб берилган.»
Образец извлечения
Демо-превьюУшбу мақолада гиламчилик тарихи, ривожланиши, турлари ҳақида ёритиб берилган. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- julkhirs, napramach, mapramach, torba, khyrdjun, work bag, хуржун, қошиқ халта, туз халта, ўсимлик толалари., напрамач, ишлик халта, жун ип, темир тароқ, мапрамач, жулхирс, буғжома, тўрва
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025