O‘ZBEK VA YAPON TILLARIDAGI KELISHIK TIZIMI: QIYOSIY TAHLIL

Аннотация

This article presents a comparative analysis of the case system in Uzbek and Japanese. In Uzbek, case relations are expressed through special suffixes, whereas in Japanese, this function is performed by 格助詞 (kaku joshi) particles. The study examines the grammatical similarities and differences between these two linguistic systems. Additionally, the syntactic and semantic aspects of case markers are analyzed. The findings of this study may contribute to a better understanding of the grammatical structures of Uzbek and Japanese and be useful in translation studies. Key words: Uzbek language, japanese language, case system, particles, grammatical structure, translation, linguistics. Аннотация: В данной статье проводится сравнительный анализ падежной системы в узбекском и японском языках. В узбекском языке падеж выражается с помощью специальных аффиксов, тогда как в Выпуск журнала №-22 Часть–4_ Март –2025 78 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT японском языке эту функцию выполняют частицы 格助詞(каку жоши).В исследовании рассматриваются грамматические сходства и различия между этими двумя языковыми системами. Кроме того, анализируются синтаксические и семантические аспекты падежных показателей. Результаты данного исследования могут способствовать более глубокому пониманию грамматической структуры узбекского и японского языков, а также быть полезными в области переводоведения. Ключевые слова: Узбекский язык, японский язык, падеж, частицы, грамматическая структура, перевод, лингвистика. Har bir tilning grammatik tuzilishi o‘ziga xos bo’lib, u tilshunoslik nuqtai nazaridan qiziqarli tadqiqot obyekti hisoblanadi. O‘zbek va yapon tillari kelib chiqishi jihatidan farqli bo‘lsa-da, ikkalasi ham agglutinativ tillar qatoriga kiradi. Bu esa ularning grammatik tizimida muayyan o‘xshashliklarni yuzaga keltiradi. Ushbu maqolada o‘zbek va yapon tillaridagi kelishik tizimi tahlil qilinib, ularning grammatik o‘xshash va farqli jihatlari aniqlanadi. O‘zbek tilida otlar gapda turli sintaktik vazifalarni bajarishi uchun kelishik qo‘shimchalari ishlatiladi. Ular otning boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishini va gapdagi ma’nosini aniq belgilab beradi. O‘zbek tilida 6ta kelishik mavjud: 1. Bosh kelishik-otning qo‘shimchasiz shakli (kitob, bola, maktab). 2. Qaratqich kelishigi(-ning)- egalik yoki qarashlilikni bildiradi (kitobning muqovasi, bolaning do‘sti). 3. Tushum kelishigi(-ni)- to‘g‘ri to‘ldiruvchini bildiradi (kitobni o‘qimoq, do‘stini chaqirmoq). 4. Jo‘nalish kelishigi(-ga,-ka,-qa)- yo‘nalish, maqsadni bildiradi (maktabga borish, eshikka urilish, buyruqqa bo‘ysunish). 5. O‘rin-payt kelishigi(-da)- joy yoki vaqtni bildiradi (uyda o‘tirish, bahorda kelish). Выпуск журнала №-22 Часть–4_ Март –2025 79 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 6. Chiqish kelishigi(-dan)- chiqish, sabab yoki kelib chiqishni bildiradi (maktabdan kelish, kasallikdan tuzalish) [1-2]. Yapon tili sintaktik jihatdan agglutinativ til bo‘lib, unda so‘zlar va iboralar orasidagi grammatik munosabatlarni yordamchi so‘zlar- joshilar(助詞) yordamida belgilanadi. Joshilar ichida eng muhim guruhlardan biri- kaku joshilar(格助詞) bo‘lib, ular o‘zbek tilidagi kelishik qo‘shimchalari kabi ot yoki ot so‘z turkumiga mansub so‘zlarni gap tarkibidagi boshqa so‘zlar bilan bog‘lash vazifasini bajaradi [3]. Kaku joshilar gapdagi so‘zlarning sintaktik rolini aniqlab, ularni fe’l yoki boshqa so‘zlar bilan bog‘lab kelishik ma’nolarini hosil qiladi [4- 5]. O‘zbek tilida bu vazifa asosan so‘z oxiriga qo‘shiladigan morfemalar orqali bajarilsa, yapon tilida kaku joshilar alohida so‘z sifatida keladi va otlardan keyin ishlatiladi. Yapon tilida bir nechta asosiy kaku joshilar mavjud bo‘lib, ular gapning turli qismlariga bog‘liq holda kelishik ma’nolarini bildiradi. Kaku O‘zbek Vazifasi Misol joshi tilidagi ekvivalenti が (ga) Kim? Nima? Gapning 彼が来まし (Nominativ egasini た。(Kare ga kelishik) bildiradi. kimashita.) – U keldi. を (o) Kimni? To‘g‘ridan- 本を読みま Nimani? to‘g‘ri す。(Hon o (Tushum maqsadni yomimasu.) – kelishigi) bildirad Kitob o‘qiyman. に (ni) Kimga? Yo‘nalish, 学校に行き Nimaga? qabul qiluvchi ます。 Qayerda? (Gakkō ni Выпуск журнала №-22 Часть–4_ Март –2025 80 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT (Jo‘nalish / yoki vaqtni ikimasu.) – O‘rin bildiradi. Maktabga kelishigi) boraman. へ (e) Qayerga? Harakat 日本へ行き (Jo‘nalish yo‘nalishini ます。(Nihon kelishigi) bildiradi. e ikimasu.) – Yaponiyaga boraman. で (de) Qayerda? Harakatning 図書館で勉 Nima bilan? sodir bo‘lish 強します。 (O‘rin / joyi yoki (Toshokan de Vosita vositasini benkyō kelishigi) bildiradi. shimasu.) – Kutubxonada o‘qiyman. から Qayerdan? Harakatning 日本から来 (kara) (Chiqish boshlanish ました。 kelishigi) nuqtasini (Nihon kara bildiradi. kimashita.) – Yaponiyadan keldim. まで Qayergacha? Harakatning 東京まで行 (made) chegarasini きます。 bildiradi. (Tōkyō made ikimasu.) – Tokyogacha boraman. Выпуск журнала №-22 Часть–4_ Март –2025 81 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Bu qo‘shimchalar yapon tilining sintaktik tizimida markaziy o‘rin tutadi va gap tuzilishining aniq ifodalanishini ta’minl