YASHIL IQTISODIYOT VA SOLIQ SIYOSATI: MUAMMOLAR, YECHIMLAR VA KELAJAK STRATEGIYALARI

Аннотация

Mazkur maqolada yashil iqtisodiyotga oid soliq tizimining muammolari va ularning hal etish yo‘llari tahlil qilinadi. Ekologik soliqlarning kichik va o‘rta biznesga ta’siri, ularning iqtisodiy samaradorligi, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rag‘batlantirishdagi roli hamda yangi soliq mexanizmlarini ishlab chiqish zarurati yoritilgan. Shuningdek, soliq siyosatining shaffofligi va raqamli texnologiyalar bilan uyg‘unlashuvi muhim omil sifatida ko‘rib chiqiladi. Xalqaro tajribalar asosida yashil soliqlarning iqtisodiy va ijtimoiy jihatlari baholanib, uzoq muddatli barqaror rivojlanish uchun samarali soliq strategiyalarini ishlab chiqish taklif etiladi. Kalit so‘zlar: yashil iqtisodiyot, ekologik soliqlar, soliq siyosati, qayta tiklanuvchi energiya, uglerod solig‘i, kichik va o‘rta biznes, iqtisodiy rag‘bat, barqaror rivojlanish, soliq imtiyozlari, raqamli texnologiyalar So‘nggi yillarda dunyo mamlakatlari oldida yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonini tezlashtirish zarurati tobora ortib bormoqda. Iqlim o‘zgarishi, ekologik muammolar va tabiiy resurslarning kamayishi iqtisodiy rivojlanish modelini qayta ko‘rib chiqishni talab qilmoqda. Yashil iqtisodiyot – bu ekologik jihatdan barqaror, ijtimoiy mas’uliyatli va iqtisodiy samarali tizim bo‘lib, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish, uglerod chiqindilarini kamaytirish va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini keng joriy etishga qaratilgan. Ushbu o‘zgarishlarni amalga oshirish uchun esa davlatlarning soliq siyosati muhim vositalardan biri sifatida maydonga chiqmoqda. Soliq tizimi yashil iqtisodiyotga o‘tishda investorlar, ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarning ekologik toza texnologiyalarni qo‘llashiga Выпуск журнала №-22 Часть–4_ Март –2025 132 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT rag‘batlantirish uchun ishlatilishi lozim. Biroq, hozirgi amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab mamlakatlarda soliq tizimi bu jarayonda yetarlicha samarali ishlamayapti. Yashil iqtisodiyot uchun eng asosiy soliq muammolaridan biri – ekologik soliqlarning yetarlicha kuchli va samarali qo‘llanilmasligidir. Ko‘pgina rivojlangan davlatlar uglerod chiqindilarini kamaytirish maqsadida turli soliqlar joriy etgan bo‘lsa-da, ularning real iqtisodiyotga ta’siri cheklanganligicha qolmoqda. Masalan, karbon soliqlari – atmosferaga chiqariladigan har bir tonna karbonat angidrid uchun belgilangan to‘lov – ekologik barqarorlikni ta’minlashning asosiy vositalaridan biri hisoblanadi. Biroq, ushbu soliq ko‘plab mamlakatlarda kam amal qilinadi yoki uning stavkalari juda past bo‘lgani sababli, u real o‘zgarishlarni yuzaga keltira olmaydi. Ayrim davlatlarda esa sanoat korxonalari uchun soliq imtiyozlari saqlanib qolgan bo‘lib, bu ekologik zararli ishlab chiqarish hajmining kamayishiga to‘sqinlik qilmoqda. Uglerod soliqlarini global miqyosda uyg‘unlashtirishning murakkabligi ham yashil iqtisodiyotga o‘tishning muhim muammolaridan biridir. Ko‘pgina yirik sanoat korxonalari uglerod soliqlari joriy qilingan mamlakatlardan ushbu soliqlar mavjud bo‘lmagan davlatlarga ko‘chib o‘tmoqda. Bu esa atrof-muhitni muhofaza qilish bo‘yicha qilingan harakatlarni samarasizlantiradi va iqtisodiy adolatsizlikni yuzaga keltiradi. Masalan, AQSh yoki Yevropa Ittifoqida uglerod soliqlari amalda bo‘lsa-da, ba’zi Osiyo mamlakatlarida bunday mexanizmlar hali joriy qilinmagan yoki juda zaif darajada amal qilmoqda. Shu sababli, xalqaro miqyosda muvofiqlashtirilgan soliq siyosatini ishlab chiqish va uni joriy qilish zarurati paydo bo‘lmoqda. Soliq yengilliklari va subsidiya tizimi yashil iqtisodiyotni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bir qancha rivojlangan mamlakatlar ekologik toza texnologiyalarni qo‘llayotgan kompaniyalarga soliq imtiyozlari berish orqali ularni rag‘batlantirmoqda. Masalan, AQShning Inflation Reduction Act dasturi doirasida yashil energetika va uglerod neytralligiga erishish uchun milliardlab dollar mablag‘ ajratildi. Yevropa Ittifoqi esa yashil texnologiyalarni rivojlantirish maqsadida sanoat korxonalariga uzoq muddatli soliq imtiyozlari va grantlar taqdim etmoqda. Biroq, Выпуск журнала №-22 Часть–4_ Март –2025 133 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bunday dasturlar hali barcha davlatlarda keng qo‘llanilmayapti, bu esa ekologik texnologiyalarni rivojlantirish jarayonini sustlashtiradi. Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida kichik va o‘rta biznes subyektlari uchun soliq yukining to‘g‘ri muvozanatlantirilishi muhim ahamiyatga ega. Ko‘pgina mamlakatlarda ekologik soliqlar asosan yirik sanoat korxonalariga qaratilgan bo‘lib, kichik tadbirkorlar ko‘pincha bu jarayonda yetarlicha qo‘llab-quvvatlanmaydi. Natijada, ekologik toza texnologiyalarga sarmoya kiritish imkoniyati faqat yirik korxonalar bilan cheklanib qoladi. Shu sababli, kichik biznes uchun soliq yengilliklari, grant dasturlari va uzoq muddatli arzon kredit mexanizmlari joriy qilinishi kerak. Bu nafaqat yashil iqtisodiyot rivojlanishiga turtki beradi, balki yangi ish o‘rinlari yaratish va innovatsiyalarni rag‘batlantirishga ham xizmat qiladi. Ekologik sol