DONNING O'RIM-YIG'IMDAN KEYINGI PISHISHI VA SAQLASHDAGI BIOKIMYOVIY JARAYONLARI

Аннотация

The article discusses the biochemical processes of grain ripening and storage after harvest. The article also discusses studies conducted to study the Выпуск журнала №-23 Часть–1_ Март –2025 126 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT intensity of grain respiration during post-harvest ripening, the processes of synthesis of polysaccharides, proteins, lipids, other substances, as well as an increase in gluten proteins. Keywords: Grain, biochemical processes during storage, gluten proteins, polysaccharides, proteins, lipids. Kirish. Donning to'liq fiziologik etukligi uning eng yuqori unib chiqish tezligi va eng yaxshi texnologik xususiyatlariga erishilganda sodir bo'ladi. Bu yig'im- terimdan keyin bir muncha vaqt o'tgach sodir bo'ladi, bu don texnik etuklikka yetganda amalga oshiriladi. Bu jarayon donning hosildan keyingi pishishi deb ataladi. O'rim-yig'imdan keyingi pishib etish davrida donda nafas olish intensivligi pasayadi, lekin polisaxaridlar, oqsillar, lipidlar va boshqa moddalarning sintezi jarayonlari davom etadi va kleykovina oqsillari kuchayadi, bu uning sifatini yaxshilaydi. Donlarda gidrolitik va oksidlanish-qaytarilish fermentlarining faolligi pasayadi. O'rim-yig'imdan keyin yaxshi pishishi uchun donning namligi kritik darajadan past (14,5-15,5%), harorat 150C dan past bo'lmasligi kerak. Kritik namlik - namlik darajasi bo'lib, uning ustida erkin (bog'lanmagan) suv paydo bo'ladi, u nafas olish va moddalarning gidrolizlanishining fermentativ jarayonlarini boshlaydi. Donning namligini kamaytirish quyoshda, quritish agregatlarida quritish orqali erishiladi. Donni quritish uchun optimal harorat 450C. O'rim-yig'imdan keyingi donning pishishi, ayniqsa, quruq havo bilan quritilganda, faol shamollatish bilan sezilarli darajada tezlashadi. Quruq havo oqimi kislorod bilan ta'minlaydi va issiqlik va namlikni olib tashlaydi. Kislorod donning pishishini tezlashtiradi, CO ning to'planishi esa aksincha, 2 bu jarayonni sekinlashtiradi. Kislorod yetishmasa, anaerob nafas olish boshlanadi, bu esa donning urug'lik va texnologik xususiyatlarini yomonlashtiradi. G'allaning o'rim-yig'imdan so'ng pishishi davomiyligi ekinning genotipiga (navliga) bog'liq: bug'doy - 1-1,5 oy (to'g'ri quritilganda uni 2-3 haftaga qisqartirish mumkin), javdar - 10-15 kun, suli - 20 kun, arpa - 6-8 oy. Makkajo'xori urug'lari ortiqcha namlik olib tashlangandan so'ng darhol to'la bo'ladi. Pishib etish davrida past Выпуск журнала №-23 Часть–1_ Март –2025 127 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT harorat va yuqori namlik donning o'rim-yig'imdan keyingi pishishini sekinlashtiradi. Boshqa tomondan, don hosil bo'lish davrida yuqori harorat va yog'ingarchilikning etishmasligi ularning hosildan keyingi pishish muddatini qisqartiradi. Donni saqlashda unda nafas olish jarayoni sodir bo'ladi, bu jarayonda organik moddalar iste'mol qilinadi va don massasida CO va namlik to'planadi va issiqlik 2 chiqariladi. Donda nafas olish intensivligi namlik ortishi bilan ortadi va kritik darajadan past namlikda (14-15%) nafas olish jarayoni sekinlashadi. Oddiy saqlash sharoitida don massasining yo'qolishi odatda saqlash muddatiga qarab 0,02-0,2% ni tashkil qiladi va harorat va namlikning oshishi bilan bu ko'rsatkich sezilarli qiymatlarga yetishi mumkin, donning sifati esa keskin yomonlashadi. Don massasi yomon issiqlik o'tkazuvchanligiga ega, shuning uchun nafas olish vaqtida issiqlik to'planib, nafas olishning yanada kuchayishiga olib keladi, bu esa donning o'z-o'zini isitish jarayonini boshlaydi. 550S dan yuqori haroratlarda oqsil denaturatsiyasi va embrionning o‘limi boshlanadi, don unib chiqish qobiliyatini yo‘qotadi. Nafas olish jarayonida suv ham hosil bo'ladi, bu nafas olishni kuchaytiradi va donni o'z-o'zidan isitishni boshlaydi. 00C ga yaqin haroratlarda donning nafas olishi imkon qadar sekinlashadi va bunday sharoitda donni minimal yo'qotishlar bilan uzoqroq saqlash mumkin. Yangi hosil qilingan don ko'proq nam bo'lgani uchun buzilishga ko'proq moyil bo'ladi. Agar noto'g'ri yoki uzoq vaqt saqlansa, ammiak donda to'planadi, bu don embrionini zaiflashtiradi. Noto'g'ri saqlashda sodir bo'ladigan intensiv nafas olish, ammiakning to'planishi va oqsilning denaturatsiyasi donning qarishini keltirib chiqaradi, bu esa unib chiqishning yo'qolishi va texnologik xususiyatlarning yomonlashishi bilan tavsiflanadi. Namlik kritik darajadan oshib ketganda, donalar unib chiqa boshlaydi. Endospermda zahira moddalarning parchalanishi, embrionda esa niholning hayotiy moddalarining sintezi boshlanadi. Nihol jarayonida endospermdan zahira moddalarning parchalanish mahsulotlari embrionga o'tadi. Unib chiqqan donda gidrolitik fermentlarning faolligi keskin ortadi. Amilaza ta'sirida kraxmal gidrolizlanib, glyukoza va maltoza hosil qiladi. Proteazlar Выпуск журнала №-23 Часть–1_ Март –2025 128 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT oqsillarning gidrolizlanishini katalizlaydi, bu peptidlar va aminokislotalar kontsentratsiyasining oshishi bilan birga keladi. Disulfid reduktaza oqsili fermentining faoll