LITOSFERA – YERNING ICHKI TUZILISHI VA FIZIK XOSSALARI

Аннотация

Ushbu maqolada Yer sharining eng ustki qatlami bo‘lgan litosferaning ichki tuzilishi, geologik qatlamlari, fizik xossalari va uning Yer sayyorasining geodinamik jarayonlaridagi o‘rni haqida keng ilmiy asoslangan ma’lumotlar keltiriladi. Litosferaning tarkibi, harakati, geotermal gradient, bosim va zichlik xususiyatlari, shuningdek, tektonik plitalarning o‘zaro ta’siri chuqur o‘rganiladi. Kalit so‘zlar:litosfera, Yer qobig‘i, geofizika, tektonik plitalar, geotermal gradient, Yer tuzilishi, geodinamika, seysmik to‘lqinlar. Annotation:This article presents a comprehensive scientific overview of the lithosphere, the Earth's outermost layer. It discusses the lithosphere's internal structure, geological layers, physical properties, and its role in geodynamic processes. Composition, movement, geothermal gradient, pressure-density relationships, and plate tectonics are thoroughly examined. Keywords:lithosphere, Earth's crust, geophysics, tectonic plates, geothermal gradient, Earth's structure, geodynamics, seismic waves. Yer sayyorasining tuzilishi va uning tarkibiy qismlarini o‘rganish geologiya, geofizika va geokimyo fanlarining asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Yer ichki qatlamlardan iborat murakkab tizim bo‘lib, bu qatlamlarning eng ustki qismi — litosfera — insoniyat hayoti va geodinamik jarayonlarning markazida turadi. Litosfera nafaqat qattiq jinslardan iborat qobiq, balki unda ro‘y beradigan geologik voqealar, masalan, yer silkinishlari, vulqon faolligi, tog‘ hosil bo‘lishi kabi holatlarning asosiy sahnasidir.Litosfera, Yunoncha “lithos” — tosh va “sphaira” — shar so‘zlaridan kelib chiqqan bo‘lib, “toshli shar” degan ma’noni anglatadi. Bu qatlam litosfera plitalaridan tashkil topgan bo‘lib, ular doimo harakatda. Ushbu harakatlar orogenetik jarayonlar, okean tubining kengayishi, vaqti-vaqti bilan sodir bo‘ladigan kuchli zilzilalar va boshqa yer osti harakatlarini yuzaga keltiradi. Ushbu maqolada Yerning ichki tuzilishi, xususan, litosferaning fizik xossalari, geologik tarkibi, plitalar tektonikasi hamda uning seysmik va geotermal faoliyatdagi https://scientific-jl.com 3 65-son_1-to’plam_Iyul-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali roli ilmiy ma’lumotlar asosida tahlil qilinadi. Ushbu maqolada litosferaning ichki tuzilishi va fizik xossalarini o‘rganish uchun zamonaviy geofizik va geologik metodlar asos qilib olindi. Asosiy ma’lumotlar seysmik to‘lqinlar tezligi, gravimetrik va magnetometrik o‘lchovlar, geotermal gradientlar bo‘yicha yig‘ildi.Tadqiqotlarda quyidagi metodik yondashuvlar qo‘llanildi: - Seysmik tomografiya: Yer ichki qatlamlaridan o‘tuvchi seysmik to‘lqinlarning tezligini o‘lchash orqali qatlamlarning zichligi va tuzilishi aniqlanadi. - Gravitatsion anomaliyalarni tahlil qilish: Yerning har xil nuqtalarida o‘lchangan tortishish kuchi orqali zichlik farqlari va yer osti strukturasi aniqlanadi. - Magnit maydon tahlili: Yer litosferasining turli zonalaridagi magnit maydonning kuchi va yo‘nalishi geologik tarkibni aniqlashga yordam beradi. - Geotermal gradient o‘lchovlari: Qazilma quduqlar va vulqonik faoliyat zonalarida haroratning chuqurlik bo‘yicha o‘zgarishi asosida issiqlik oqimi aniqlanadi. Metodologik asos sifatida ilg‘or ilmiy nashrlardagi ma’lumotlar, shuningdek, xalqaro geofizika tashkilotlarining ochiq ma’lumotlar bazasidan foydalanildi. Olingan ma’lumotlar zamonaviy ilmiy dasturlar yordamida qayta ishlanib, grafiklar, xaritalar va model tasvirlar yaratildi. Tadqiqot natijalari litosferaning quyidagi asosiy fizik va struktural xususiyatlarini ko‘rsatdi: - Qalinligi: Litosferaning o‘rtacha qalinligi materiklar ostida 35–70 km, okeanlar ostida esa 5–15 km ni tashkil etadi. Tog‘li hududlarda esa bu qalinlik 100 km gacha yetadi. - Seysmik xususiyatlar: P-to‘lqinlar (birlamchi) va S-to‘lqinlar (ikkinchi) tezligi asosida yer qobig‘i va mantiya chegarasi aniqlanadi. - Geotermal gradient: O‘rtacha geotermal gradient 25–30°C/km bo‘lib, vulqonik zonalarda bu ko‘rsatkich yuqori bo‘ladi. - Zichlik va bosim: Litosferaning zichligi taxminan 2.7 g/cm³ dan boshlanadi va chuqurlashgan sari 3.3 g/cm³ gacha ortadi. - Tektonik harakatlar: Yirik plitalar harakati va ular o‘rtasidagi konvergent, divergent va transform chegara zonalari aniqlangan. Ushbu natijalar Yerning struktural modellarini tuzishda asosiy rol o‘ynaydi va geologik xavfsizlik, yer osti resurslarini qidirish, seysmik xavf tahlili kabi amaliy sohalarda qo‘llaniladi.Olingan natijalar Yer qobig‘ining murakkab va noaniq tuzilgan qatlamlardan iboratligini yana bir bor tasdiqlaydi. Litosfera tuzilmasi va uning fizik xossalari Yerning umumiy dinamikasini tushunishda asosiy omil hisoblanadi.Materik va okeanik litosferaning struktura va zichlik jihatidan farqlanishi Yerda turli geodinamik zonalarning mavjudligini bildiradi. Ayniqsa, subduksiya zonalari va rif https://scientific-jl.com 4 65-son_1-to’plam_Iyul-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali zonalari Yerning yuzasida eng ko‘p