PROLAKTINOMA VA HAYZ BUZILISHLARI: DIAGNOSTIKA VA DAVOLASH

Аннотация

Prolaktinoma gipofiz bezining benign o‘smalaridan bo‘lib, ortiqcha prolaktin sekretsiyasi natijasida giperprolaktinemiyaga olib keladi. Ayollarda bu holat hayz ko‘rishning buzilishi, anovulyatsiya va bepushtlik bilan kechadi. Ushbu maqolada prolaktinoma sababli kelib chiqadigan hayz buzilishlari, ularning tashxisi va farmakologik hamda jarrohlik davolash usullari zamonaviy ma’lumotlar asosida ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Prolaktinoma, giperprolaktinemiya, hayz buzilishi, dopamin agonistlari, ayollar salomatligi Prolaktinoma — gipofiz oldi bo‘lagi (adenohipofiz)ning eng keng tarqalgan funksional o‘smalaridan biri bo‘lib, u ortiqcha prolaktin ishlab chiqarilishi bilan tavsiflanadi. Giperprolaktinemiya esa ayollarda gipogonadizm, amenoreya, oligomenoreya, galaktoreya va bepushtlik kabi simptomlar bilan namoyon bo‘ladi. Reproduktiv yoshdagi ayollarda hayz siklining buzilishi ko‘pincha gormonal muvozanatga bog‘liq bo‘lib, prolaktin darajasining ko‘tarilishi GnRH sekretsiyasini bostiradi va bu LH/FSH darajasi pasayishiga olib keladi. Natijada, ovulyatsiya sodir bo‘lmaydi va siklik hayz ko‘rish buziladi. Prolaktinoma ayniqsa reproduktiv yoshdagi ayollar orasida keng tarqalgan bo‘lib, u gipotalamo-gipofizar-gonadal o‘qda muvozanatni buzadi. Giperprolaktinemiya natijasida gonadotropin-rilizing gormon (GnRH) sekretsiyasi susayadi, bu esa luteinlovchi gormon (LH) va follikulostimullovchi gormon (FSH) darajasining pasayishiga olib keladi. Natijada, ovulyatsiya jarayoni to‘xtaydi, estradiol ishlab chiqarilishi kamayadi va hayz ko‘rish sikli buziladi. Bu holat anovulyator bepushtlik, hayzlarning to‘xtashi (amenoreya), siyraklashuvi (oligomenoreya), g‘ayritabiiy sut ajralishi (galaktoreya) kabi klinik belgilar bilan kechadi. Prolaktinoma klinik jihatdan ikki asosiy turda namoyon bo‘ladi: Mikroprolaktinoma ( 25 ng/mL ayollarda giperprolaktinemiya hisoblanadi) Gormonal panel: LH, FSH, estradiol, TSH, T4 Nevrologik tekshiruvlar: bosh og‘rig‘i, ko‘rish buzilishi simptomlari Neurovizualizatsiya: MRI orqali gipofizda mikro- yoki makroadenoma aniqlanadi Davolash usullari: Dopamin agonistlari (kabergolin, bromokriptin) Jarrohlik aralashuv (transsfenoyidal adenomektomiya) – dori terapiyasiga javob bo‘lmasa Radioterapiya – juda kam hollarda, rezistent shakllarda Klinik kuzatuv natijalari (n=48 ayol): Ko‘rsatkich Qiymat O‘rtacha yosh 29.6 ± 4.2 yil Giperprolaktinemiya 98–240 ng/mL darajasi Amenoreya (54%), oligomenoreya (29%), dismenoreya Hayz buzilishi turi (17%) https://scientific-jl.com 2 2 48-son_2-to’plam_Iyul -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi Ko‘rsatkich Qiymat Mikroadenoma (≤10 mm) – 77%, makroadenoma – MRI natijasi 23% Kabergolingа javob 92% bemorda prolaktin darajasi normallashdi Ovulyatsiya tiklanishi 65% holatda 6 oy ichida tiklandi 38% bemor keyinchalik tabiiy yo‘l bilan homilador Homiladorlik holatlari bo‘ldi Tahlil: Kabergolin — yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, nafaqat prolaktin darajasini pasaytiradi, balki o‘smalarning regressiyasiga olib keladi. Mikroadenomalarda deyarli har doim konservativ terapiya yetarli bo‘ldi. Makroadenomalarda esa ba’zida jarrohlik talab etildi. Prolaktinoma — hayz sikli buzilishlarining muhim, ammo ko‘pincha e’tibordan chetda qoladigan sababi hisoblanadi. Klinik tajriba shuni ko‘rsatadiki, giperprolaktinemiya bilan kechuvchi hayz buzilishlari doimiy monitoring va davolashni talab qiladi. Muhim kuzatishlar: Prolaktin darajasining oshishi ovulyatsiyani bostiradi va hayz siklini buzadi. Kabergolin uzoq muddatli davolashda yuqori samaradorlik ko‘rsatdi va nojo‘ya ta’sirlari nisbatan kam bo‘ld