KOD ALMASHTIRISH HODISASI VA UNING SOTSIOLINGVISTIK SABABLARI

Аннотация

Ushbu tadqiqot ko‘p tilli O‘zbekiston kontekstida kod almashtirishning sotsiolingvistik hodisasini o‘rganadi. Kod almashtirish – bu bir nutq doirasida ikki yoki undan ortiq tillarning navbatma-navbat qo‘llanishi bo‘lib, u ayniqsa o‘zbek jamiyatida, xususan o‘zbek va rus tillari o‘rtasida tobora keng tarqalmoqda. Tadqiqot tilshunoslik, psixologik va ijtimoiy omillar aholining turli qatlamlari til xulqiga qanday ta’sir qilishini o‘rganadi. Sotsiolingvistik kuzatuv va nutq tahliliga asoslangan holda maqola kod almashtirishning bir nechta sabablarini aniqlaydi: pragmatik qulaylik, ijtimoiy identifikatsiyani ifodalash, obro‘li tilga intilish va leksik bo‘shliqlarni to‘ldirish. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, kod almashtirish namunalari yosh, ta’lim darajasi, shahar-qishloq farqi va ommaviy axborot vositalariga ta’sir darajasiga qarab farqlanadi. Bu hodisa ayniqsa yoshlar va shahar kasb egalari orasida, xususan raqamli kommunikatsiyada keng tarqalgan. Maqolada xulosa qilinishicha, O‘zbekistonda kod almashtirish oddiy lingvistik tendensiya emas, balki murakkab sotsiomadaniy jarayonlarning aksidir. Bu esa til siyosati, shaxsiy va guruh identiteti hamda post-sovet til manzarasidagi madaniyatlararo muloqotga ta’sir ko‘rsatadi. Kod almashtirishning odatiylashuvi shuningdek shahar o‘zbek nutqida gibrid nutq uslublarining shakllanayotganidan dalolat bo‘lishi mumkin. Kalit so’zlar: kod almashtirish, sotsiolingvistika, ikki tillilik, o‘zbek tili, rus tili, shahar nutqi, til identiteti, yoshlar nutqi, til siyosati, post-sovet tilshunosligi. Kod almashtirish – ya’ni bir nutq kontekstida ikki yoki undan ortiq tillarning navbatma-navbat ishlatilishi – zamonaviy ko‘p tilli jamiyatlarda keng tarqalgan til hodisalaridan biridir. O‘zbekiston sharoitida bu hodisa o‘ziga xos sotsiolingvistik xususiyatlarga ega bo‘lib, turli ijtimoiy guruhlar, kontekstlar va kommunikativ maqsadlarga qarab o‘zgarib turadi. Ushbu maqolada O‘zbekistonda kod almashtirish hodisasi va uning sotsiolingvistik sabablarini tahlil qilishga harakat qilinadi. O‘zbekiston aholisi asosan o‘zbek tilida so‘zlashadi, biroq rus tili ham tarixan va amaliy jihatdan muhim mavqega ega bo‘lib kelmoqda. Ayniqsa Toshkent, Farg‘ona vodiysi, Nukus va boshqa yirik shaharlarda rus tilining sotsiokulturning ta’siri kuchli bo‘lib, aynan shu hududlarda kod almashtirish eng faol ko‘zga tashlanadi. O‘zbek-rus kod almashtirishi ayniqsa yoshlar, talaba-yoshlar va shahar aholisi orasida faol https://scientific-jl.com 2 6 0 48-son_1-to’plam_Iyul -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi kuzatiladi. Bu esa ijtimoiy stratifikatsiya, madaniy identitet, til prestiji kabi omillar bilan bevosita bog‘liq. Kod almashtirishning sotsiolingvistik sabablarini tahlil qilar ekanmiz, birinchi navbatda, kommunikativ ehtiyojlar bilan bog‘liq pragmatik sabablarni ko‘rsatish lozim. Ko‘plab hollarda biror soha yoki mavzu doirasida (masalan, texnika, tibbiyot, biznes, internet) rus tilidagi atamalar tez va aniq muloqotni ta’minlaydi. Shunday paytda odamlar o‘zbekcha gap davomida ruscha atamalarni qo‘shib ishlatadi. Bu holat terminologik kod almashtirish deb ataladi. Ikkinchi sabab ijtimoiy identifikatsiya va guruhga mansublik ehtiyojidir. Kod almashtirish ayrim holatlarda til ishlatish orqali shaxsning ijtimoiy mavqeini yoki madaniy qarashlarini ifodalash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Misol uchun, ayrim yoshlar rus tilidagi ifodalarni o‘z nutqida ishlatish orqali o‘zlarini zamonaviy, intellektual, “xalqaro” qarashdagi shaxs sifatida ko‘rsatishga harakat qiladi. Bu holat ijtimoiy prestijga asoslangan kod almashtirish sifatida namoyon bo‘ladi. Uchinchi sabab esa psixolingvistik sabab bo‘lib, bu holatda shaxs til resurslaridan foydalanishda ong osti darajasida kodni almashtiradi. Bu ayniqsa ikki tilli bo‘lgan shaxslar orasida uchraydi. Gap davomida biror so‘z yoki ibora ona tilida esiga kelmasa, u boshqa bilgan tilidagi muqobilini ishlatadi. Bu holat ko‘pincha uzluksiz muloqotni saqlab qolish maqsadida amalga oshiriladi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda kod almashtirish ijtimoiy tabaqalarga qarab farqlanadi. Shaharlik va qishloqliklar, o‘rta va yuqori sinf vakillari, oliy ta’lim olganlar va faqat maktab darajasida tahsil olganlar o‘rtasida kod almashtirish chastotasi va shakllari turlicha bo‘ladi. Ayniqsa internetda, ijtimoiy tarmoqlarda yozilayotgan matnlarda (kommentariy, postlar, storilar) kod almashtirish juda keng tarqalgan. Bunda ruscha gaplar o‘zbekcha fonetik qoidalar asosida transliteratsiya qilinib yoziladi. Kod almashtirish, shuningdek, til siyosatiga ham bevosita aloqador. Mustaqillikdan keyin o‘zbek tilining davlat tili sifatidagi mavqeini mustahkamlash bo‘yicha ko‘plab chora-tadbirlar ko‘rilgan bo‘lsa-da, rus tilining ijtimoiy, ilmiy va texnologik sohalardagi roli saqlanib qolmoqda. Natijada, ko‘p holatlarda ikki til bir- birini to‘ldiruvchi funksiyani bajaradi. Bu esa kod almashtirishning “normallashuvi”ga olib keladi. O‘zbekistondagi kod almashtirish hodisasi tilshuno