GLOBALLASHUV DAVRIDA GEOGRAFIYA TA’LIMINI RIVOJLANTIRISHDA XORIJ TAJRIBASI

Аннотация

Ushbu maqolada geografiya fanini o‘qitishda ayrim xorijiy mamlakatlar tajribasi va ulardan ilg‘or o‘qitish usullari yoritilib berilgan. Kalit so‘zlar: Geografiya ta’limi, ta’lim tizimi, pedagogik texnologiyalar, ilg‘or xorijiy tajribalar, o‘qitish usullar, metodllar, innavatsion ta’lim. Kirish. Jahon ta’limida zamonaviy va sifatli bilim berish eng muhim masalalardan biri hisoblanadi. XXI asrda ta’lim yangi ijtimoviy-madaniy o‘zgarishlarni shakilantirmoqda.Jahonda ta’lim sohasining rivojlanishi fanlarni interfoal metodalar, axborot-kommunikatsiy va pedagogik texnologiyalar asosida o‘qitishni takomillashatirsh zaruriyatini yuzaga keltirmoqda. Mamlakatimizda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan ishlar iqtisodiyoti sohalari va ilm-fan sohasidagi islohatlar umumiy o‘rta ta’lim maktablrida geografiya ta’limini isloh qilishga axamiyat berlimoqda.Geografiya fani sohasida ham ta’lim jarayoniga ilg‘or xalqaro tajribalarni joriy etish, o‘quvchilarning fanni o‘qish orqali bilim darajasinining oshirishga xizmat qiladi .O‘qitish amaliyotiga ta’limning innavatsion shakillarini joriy etish,o‘quvchilarining bilimi,ko‘nikma malaka va kompetenisiyalarining shakillanishiga xizmat qiladi.Bu vazifani amalga oshirishda o‘quvchilarga bilim beruvchi sifatidagina emas,balki ularning o‘qishi, izlanishi va fikirlashi uchun sharoit yaratib beradigan shaxs sifatida turishi lozimdir. Asosiy qisim. Birinchi guruhga kiruvchi mamlakatlarda geografiya ta’limi asosan tabiiy va iqtisodiy geografiya kurslaridan tashkil topgan. Shahar va qishloq joylardagi barcha maktablarda yagona o‘quv rejasi asosida o‘tkaziladi. Ikkinchi guruh mamlakatlarida geografiya bilimlari maxsus fanlar tarzida emas, balki integratsiya (birikma) tarzida bo‘lib, boshqa fanlar kurslar tarkibiga qo‘shilib ketgan. Bunda geografiyani chuqur o‘rganishni xoxlovchilar maxsus fakultativ mashg‘ulotlar orqaligina o‘z bilimlarini oshirish mumkin. SHu tufayli xam bu guruxdagi davlatlarda geografiya ta’limi bo‘yicha yagona davlat rejasi yo‘q, har bir o‘quituvchi maktab sharoit nuqtai nazaridan kelib chiqib, o‘quv programmasini tuzish mumkin. Masalan; AQSHda 1700 dan ortiq okrug mavjud bo‘lib, ularning baarchasida o‘ziga xos bo‘lgan geografik ta’lim mavjud va bir-biriga o‘xshamaydigan programmalar bo‘yicha ish https://scientific-jl.com 1 0 6 48-son_1-to’plam_Iyul -2025 ISSN:3030-3621 Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi yuritiladi. Uchunchi guruh mamlakatlarida geografiya majburiy o‘rganiladigan fanlar qatoriga kirmaydi va uni fakulьtativ mashg‘ulotlar orqali o‘rganish asosiy o‘rinni egallaydi. Umuman olganda Yevropa va Amerikaning rivojlangan mamlakatlarida barcha o‘quvchilar uchun majburiy bo‘lgan fanlar qatorida, xilma-xil murakkablikdagi fakultativ kursar turi keng tarqalgan. Jahon tajribasida 3 bosqichli ta’lim tizimi asosiy hisoblanadi, ya’ni:  Boshlang‘ich maktab 1-4 sinf;  o‘rta bosqich 5-9 sinf;  yuqori bosqich 10-12 sinf [1; 163]. Har bir bosqichda geografiya ta’limi o‘ziga xos maqsadga ega. Masalan, birinchi bosqich maktablarida geografiya ta’limining asosiy maqsadi atrof muxitni o‘rganish. Ikkinchi bosqichda o‘z mamlakatining xayotini o‘rganish va zarur kasblar xaqida ma’lumotlar olish, ta’limiy ko‘nikma va malakalarni shakillantirishdan iborat. Uchinchi bosqichdagi maktablarda insoniyatning global muammolarini va jahon xo‘jaligini o‘rginishdan iborat. Deyarli ko‘pchilik mamlakatlarda geografiya ta’limi tizimi davlatning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy tizimi bilan bog‘liq. Tabiiy va iqtisodiy geografiyani o‘rganish asos qilib olingan sobiq SSRda va SHarqiy Yevropa mamlakatlarida tabiat va xo‘jalikning rivoj lanish qonuniyatlari, jamiyat va tabiat o‘rtasidagi munosabatilar, atrof muxit muammolari geografiya ta’limining asosini tashkil qiladi. urli mamlakatlaridagi geografiyadan o‘quv darsliklari va qo‘llanmalarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, Tularda bitta kursni o‘qish uchun bir necha qo‘llanma chiqariladi. Ko‘pchilik hollarda ular qiziqarli ma’lumotlarga boy bo‘lib, axborot xususiyatiga ega. Bunday qo‘llanmalarda matn 20-30 % ni, tasvir 20 % ni, statistika 20 % ni, savol va topshiriqlar 20 % ni tashkil etadi [2;3]. Kitobdagi tasvirlar nihoyatda sifatli. Quyi sinflar qo‘llanmalarida esa deyarli xarita yo‘q, ular o‘rnini xarita sxemalar egallagan. Tekstda raqamli sonlar deyarli uchramaydi, mavjudlari ham taqqoslash xarakteriga ega bo‘lib, ular eng past, eng yuqori, eng kichik, eng baland, eng uzun kabi tarzlarda berilgan. Qo‘yiladigan savollarning aksariyati muammoli topshiriqlar, diskussiya savollari, amaliy o‘yinlar tarzida berilgan. O‘quvchilar uchun chiqarilgan geografiya darsliklarida kompьyuterlar bilan ishlash uchun maxsus savollar, qiqarli topshiriqlar, matematik statistika usullari, turli o‘yinlar, testlar tarzida geografik bilimlarni egallashga keng o‘rin berilgan. O‘quvchilar ularni mustaqil bajarishlari jarayonida tadqiqotchi rolini o‘ynaydilar. ografiya o‘quv programmalari ko‘pchilik davlatlarda bir xil bo‘lib, mamlakatning tabiiy va iqtisodiy geograf