O‘ZBEKISTON BANK TIZIMI: HOLATI, MUAMMOLARI VA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining bank tizimi, uning tarkibi, asosiy ishtirokchilari, moliyaviy barqarorligi, raqamli transformatsiyasi va kelajakdagi rivojlanish yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Shuningdek, davlat va xususiy banklar o‘rtasidagi nisbat, kredit siyosati, likvidlik ko‘rsatkichlari hamda xalqaro moliyaviy integratsiya jarayonlari yoritiladi. Maqola zamonaviy iqtisodiy sharoitda bank tizimining ahamiyatini ochib beradi va uning raqobatbardoshligini oshirish bo‘yicha takliflarni ilgari suradi. Kalit so‘zlar: Bank tizimi, Markaziy bank, tijorat banklari, raqamli iqtisodiyot, kredit siyosati, moliyaviy barqarorlik, kapital yetarliligi, xususiylashtirish, likvidlik, muammoli kreditlar, xalqaro integratsiya. Kirish: O‘zbekiston bank tizimi mustaqillik yillarida tubdan isloh qilinib, bugungi kunda mamlakat iqtisodiyotining asosiy tayanchlaridan biriga aylangan. 2025-yil holatiga ko‘ra, mamlakatda 33 ta bank faoliyat yuritmoqda, shundan 12 tasi davlat ulushiga ega, 15 tasi xususiy va 5 tasi xorijiy kapital ishtirokidagi banklardir. Bank — bu aholi va tashkilotlardan pul mablag'larini qabul qilish, ularni saqlash va himoya qilishni ta'minlash, shuningdek kreditlar va boshqa moliyaviy xizmatlarni taqdim etish bilan shug'ullanadigan moliyaviy muassasa. Banklar moliya bozorining asosiy ishtirokchilari bo'lib, ularning faoliyati mamlakat iqtisodiyotiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.[3] Asosiy bo‘limlar: Bank tizimi — bu pul mablag'larini saqlash va qayta ishlash bilan shug'ullanadigan, o'z mijozlariga kreditlar va boshqa xizmatlarni taqdim etadigan banklar va boshqa moliya institutlari to'plamidir. Bank tizimi iqtisodiy infratuzilmaning asosiy elementi bo'lib, moliyaviy operatsiyalarning uzluksiz ishlashini ta'minlaydi. - Markaziy bank – pul-kredit siyosatini yurituvchi asosiy regulyator. - Tijorat banklari – jismoniy va yuridik shaxslarga xizmat ko‘rsatuvchi moliyaviy institutlar. - Xorijiy banklar – xalqaro moliyaviy integratsiyani kuchaytiruvchi subyektlar. Moliyaviy ko‘rsatkichlar Ko‘rsatkich Miqdori (mlrd so‘mda) Izoh Aktivlar 79 404 Banklar umumiy aktivlari hajmi Kredit qo‘yilmalari 59 436 Aholi va tadbirkorlarga berilgan kreditlar, Kapital 12 427 Banklarning o‘z mablag‘lari Majburiyatlar 66 977 Jalb qilingan depozitlar va boshqa majburiyatlar Raqamli transformatsiya: Raqamli transformatsiya — bu bank xizmatlarini zamonaviy texnologiyalar asosida avtomatlashtirish, mijozlarga qulay va tezkor xizmat ko‘rsatish, hamda ichki jarayonlarni optimallashtirish jarayonidir. Bank tizimidagi asosiy raqamli o‘zgarishlar Mobil va internet-banking xizmatlari - Aholining 80% dan ortig‘i mobil ilovalar orqali bank xizmatlaridan foydalanmoqda. - To‘lovlar, omonatlar, kredit arizalari va valyuta ayirboshlash kabi xizmatlar onlayn amalga oshirilmoqda. Raqamli to‘lov tizimlari - Uzcard, Humo, Click, Payme kabi to‘lov tizimlari keng joriy etilgan. - QR-kod orqali to‘lovlar va kontaktless (NFC) texnologiyalar ommalashmoqda. Sun’iy intellekt va Big Data 1 91 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ - Kredit risklarini baholashda sun’iy intellektdan foydalanilmoqda. - Mijozlar xatti-harakatlarini tahlil qilish orqali individual xizmatlar taklif qilinmoqda. Elektron identifikatsiya va biometrik tizimlar - Yagona identifikatsiya tizimi (OneID) orqali masofaviy xizmatlar ko‘rsatilmoqda. - Biometrik autentifikatsiya (barmoq izi, yuzni aniqlash) xavfsizlikni oshirmoqda. - Raqamli xizmatlar ulushi ortmoqda. - Internet-banking va mobil ilovalar orqali xizmat ko‘rsatish kengaymoqda. - Raqamli iqtisodiyot bank tizimining yangi strategik yo‘nalishiga aylangan.[5] Asosiy muammolar: Dollarlashuv darajasining yuqoriligi - Aholi va tadbirkorlar ko‘proq xorijiy valyutada omonat saqlaydi va kredit oladi. - Bu esa milliy valyutaning barqarorligiga xavf tug‘diradi. Muammoli kreditlar (NPL) ulushi - Ba’zi banklarda to‘lanmayotgan kreditlar ulushi 5–7% gacha yetgan. - Bu banklarning likvidligi va ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.[2] Davlat ulushining yuqoriligi - Davlat banklarining bozor ulushi 50% dan ortiq. - Bu raqobat muhitini cheklaydi va xususiy sektor rivojiga to‘sqinlik qiladi. Moliyaviy xizmatlarning notekis taqsimoti - Chekka hududlarda bank xizmatlariga kirish imkoniyati cheklangan. - Aholining moliyaviy savodxonligi past darajada qolmoqda. Kadrlar salohiyatining yetishmasligi - Raqamli texnologiyalarni chuqur biladigan mutaxassislar yetarli emas. - Xodimlar malakasini oshirish tizimi sust rivojlangan. [1] Yechimlar va takliflar: 1. Milliy valyutaga bo‘lgan ishonchni oshirish - Inflyatsiyani nazorat qilish va so‘mda foiz stavkalarini jozibador qilish. - Valyuta ayirboshlash bozorini liberallashtirish. 2. Muammoli kreditlarni kamaytirish - Kredit olishda risklarni baholashda sun’iy intellektdan foydalanish. - Kredit portfelini diversifikatsiya qilish va kafolat tizimini kuchaytirish. 3. Xususiylashtirishni jadallashtirish - Davla