BOLALAR PSIXOLOGIYASINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI

Аннотация

This article covers the stages of development of child psychology, their age- related characteristics, and the approaches of classical and modern psychologists regarding developmental stages. Also, the connection of mental development in childhood with cognitive, emotional, and social factors is analyzed. Keywords: child psychology, age periods, developmental stage, Piaget, Vygotsky, psychological development. ЭТАПЫ РАЗВИТИЯ ДЕТСКОЙ ПСИХОЛОГИИ Аннотация. В данной статье освещены этапы развития детской психологии, их возрастные особенности, подходы классических и современных психологов к этапам развития. Также анализируется связь психического развития в детском возрасте с когнитивными, эмоциональными и социальными факторами. Ключевые слова: детская психология, возрастные периоды, этап развития, Пиаже, Выготский, психическое развитие. Bolalar psixologiyasi insonning tug‘ilganidan boshlab, o‘smirlik davrigacha bo‘lgan rivojlanishini o‘rganuvchi psixologiyaning muhim sohasidir. Ushbu soha nafaqat bolaning fiziologik o‘sishi, balki uning kognitiv, emotsional va ijtimoiy taraqqiyotini ham tahlil qiladi. Bolaning rivojlanishi uzluksiz va bosqichma-bosqich kechadi, har bir bosqich esa o‘ziga xos psixologik xususiyatlarga ega bo‘ladi [1] 1. Bolalar psixologiyasi fanining shakllanishi Bolalar psixologiyasining ilmiy asoslari XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllana boshlagan. G. Hall, J. Piyaje, L.S. Vygotskiy, A. Valon, va boshqa olimlar bu yo‘nalishda muhim ilmiy g‘oyalarni ilgari surdilar [2]. 2. Bolalar psixik rivojlanishining asosiy bosqichlari A) Yangi tug‘ilgan chaqaloqlik davri (0–1 yosh) Bu davrda bolaning asosiy ehtiyoji — ona bilan emotsional aloqa. Sensor-motor rivojlanish asosiy o‘rinda bo‘ladi. Piaget bu davrni sensor-motor bosqich deb ataydi [3]. B) Go‘daklik davri (1–3 yosh) Nutqning rivojlanishi, o‘z-o‘ziga xizmat qilish ko‘nikmalarining shakllanishi muhim o‘rin tutadi. Vygotskiyga ko‘ra, bu davrda “yaqin rivojlanish zonasi” muhim ahamiyatga ega [4]. C) Maktabgacha yosh davri (3–6 yosh) Rol o‘ynash, ijtimoiylashuv, va mantiqiy fikrlashning ilk ko‘rinishlari kuzatiladi. Shaxsiy “Men” tushunchasi shakllanadi. Piaget bu bosqichni preoperatsion bosqich deb ataydi [3]. 37 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 D) Boshlang‘ich maktab yoshi (6–10 yosh) Bola real mantiqiy fikrlashga o‘rganadi, ijtimoiy rollarni anglaydi. Atrofdagilar bilan munosabatlar murakkablashadi. Ta’lim psixologik rivojlanishda asosiy omilga aylanadi [5]. E) O‘smirlik davri (10–16 yosh) Shaxsiylik shakllanishi, hayotiy qadriyatlar, o‘z-o‘zini anglash jarayoni kuchayadi. Bu davrda emotsional beqarorlik va mustaqillikka intilish yuqori bo‘ladi. Erikson nazariyasiga ko‘ra, bu — “identifikatsiya va rol chalkashuvi” davri [6]. Har bir bosqichda yuzaga keladigan muammolar va ularni hal etish yo‘llari Misol: 3–6 yoshdagi bola yolg‘izlikdan qo‘rqadi, tasavvur kuchayadi, bu bosqichda “xayoliy do‘st”lar paydo bo‘lishi mumkin. 10–14 yoshda o‘zini jamiyatda tutish, ota-onaga qarshi fikrlash, avtonomiya uchun kurash kuchayadi. “Psixologik rivojlanish jarayonida yuzaga keladigan krizis holatlari bolaning keyingi shaxsiy taraqqiyotiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.” Zamonaviy psixologlar yondashuvi, Masalan: D. Elkonin — bola o‘yin orqali ijtimoiylashadi degan nazariya. H. Gardner — Ko‘p intellekt nazariyasi (Multiple Intelligences): bolaning musiqiy, mantiqiy, ijtimoiy, jismoniy intellektlari har xil rivojlanadi. J. Bowlby — attaçment (uyg‘unlik) nazariyasi, ya’ni onaga bog‘lanish sifati keyingi ijtimoiy hayotga asos bo‘ladi [8]. Yosh davri Asosiy psixologik xususiyatlar Asosiy psixologlar 0–1 yosh Sensor-motor rivojlanish, ishonch-ishga ishonchsizlik J. Piaget, E. Erikson 3–6 yosh Xayol, o‘yin, mustaqil harakatlar Vygotskiy, Elkonin 6–11 yosh Real mantiqiy fikrlash, qoidalarni tushunish Piaget 12–16 yosh Shaxsiylik, mustaqil fikr, identifikatsiya Erikson, Gardner “Vygotskiyning fikricha, bolaning psixik rivojida madaniy vositalar va kattalar bilan muloqot asosiy rol o‘ynaydi. Shuning uchun bolalar psixologiyasi faqat yosh va fiziologik omillar bilan emas, balki ijtimoiy-madaniy muhit bilan ham chambarchas bog‘liq [4].” Psixologlar va pedagoglar bolalarning yosh xususiyatlarini chuqur bilsalar, tarbiya va ta’lim samaradorligi oshadi. Rivojlanish bosqichlariga mos ravishda dars metodikasi, o‘yinlar, muloqot usullari tanlanishi lozim. Bolalar psixologiyasi har bir yosh davrining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganadi va bu bosqichlarni chuqur tahlil qilish orqali tarbiyaviy, pedagogik, va psixologik faoliyatni yanada samarali tashkil qilish mumkin. Har bir bosqich o‘zining muayyan ehtiyojlari, qiyinchiliklari va imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Shu bois bolalar bilan ishlovchi mutaxassislar har bir bosqichga mos yondashuvni tanlashlari lozim. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Абдукаримов А. “Бола психологияси”, Т.: 2020. 2. Хартманн Г. “Психическое развитие ребенка”, М., 2007. 3. Piaget J. The Psychology of the Child. New York: Basic Boo