SHAXS SIFATIDA RIVOJLANISHDA KASBNING MASʼULIYATI

Аннотация

В статье рассматривается значение выбора профессии и профессиональной ответственности в процессе развития личности. Автор анализирует взаимосвязь между профессиональной деятельностью и личностным ростом, формирование чувства ответственности и его влияние на самореализацию и социальную активность человека. Ключевые слова: Профессия, личность, ответственность, развитие, профессиональное сознание, мотивация, самореализация. Inson hayotidagi eng muhim tanlovlardan biri — bu kasb tanlashidir. Kasb nafaqat moddiy taʼminot vositasi, balki shaxsning ijtimoiy o‘rnini, ichki qoniqish darajasini, jamiyatga foydalilik darajasini belgilab beruvchi omildir. Shu boisdan, kasb tanlash va kasbda masʼuliyatni his etish shaxs sifatida yetuklashishning markaziy jihatlaridan biri hisoblanadi. Psixologik nazariyalarga ko‘ra, shaxsning o‘zini anglash, o‘zini qadrlash, o‘z imkoniyatlarini to‘liq ro‘yobga chiqarishi ko‘pincha uning kasbiy faoliyati bilan chambarchas bog‘liqdir. Masalan, A. Maslou o‘zining motivatsiya nazariyasida o‘zini oqlash (samoaktualizatsiya) ehtiyoji haqida gapirarkan, bu ehtiyoj aynan kasbiy muvaffaqiyat orqali amalga oshishini taʼkidlaydi. Kasb tanlovidagi aniqlik va unga sadoqat shaxsda masʼuliyat hissini rivojlantiradi. O‘z faoliyatini jiddiy qabul qilgan inson, o‘z vazifalarini masʼuliyat bilan bajarishga intiladi, bu esa shaxsiy tartib-intizom, tashabbuskorlik, o‘z ustida ishlash kabi ijobiy fazilatlarning shakllanishiga olib keladi. Masʼuliyat – bu shaxsning o‘z xatti-harakatlari, qarorlari va ularning oqibatlari uchun javob berishga tayyorligi. Kasbda masʼuliyat hissi bir necha omillar orqali shakllanadi: Tarbiya: oilada va maktabda bolaga mehnatga munosabat, burch va javobgarlik hissi singdirilishi zarur. 150 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 Kasbiy motivatsiya: inson kasbni nafaqat foyda uchun emas, balki o‘zini rivojlantirish vositasi sifatida qabul qilsa, bu masʼuliyatni oshiradi. Jamiyat talablari: ijtimoiy talablar, jamoa nazorati va qadriyatlar ham kasbiy masʼuliyatga taʼsir qiladi. Pedagogik va tibbiy kasblarda masʼuliyat ayniqsa muhim o‘rin tutadi. Bu yo‘nalishlarda insonlar taqdiriga bevosita taʼsir qilish ehtimoli mavjudligi sababli, mutaxassis doimiy bilim yangilashi, etik qoidalarga rioya qilishi lozim. Kasbiy masʼuliyatga ega shaxs quyidagi jihatlar bilan ajralib turadi: Tashabbuskorlik – o‘z kasbida innovatsion fikrlashga intiladi; Tayanch barqarorlik – stress holatlarida ham o‘z masʼuliyatini unutmaydi; Ijtimoiy ishonchlilik – jamoada ishonchli hamkor bo‘la oladi; Axloqiy komillik – etik normalarga qatʼiy amal qiladi. Shuningdek, kasbiy masʼuliyat shaxsning ichki qoniqishini oshirib, uning hayotiy maqsadlariga erishishda kuchli tayanch bo‘lib xizmat qiladi. Shaxs sifatida mukammallikka erishish jarayonida kasb va unga bo‘lgan munosabat o‘ziga xos o‘rin tutadi. Kasbda masʼuliyat hissining mavjudligi insonni o‘z yo‘lidan adashmaslikka, doimiy rivojlanishga, jamiyatda munosib o‘rin egallashga undaydi. Shu sababli har bir yoshga kasb tanlashda jiddiy yondashish, bu yo‘lda masʼuliyatli bo‘lish zarurligi o‘rgatilishi kerak. Zero, shaxsning kamoloti uning kasbdagi masʼuliyat darajasi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shaxsning o‘z-o‘zini anglash, o‘z salohiyatini ro‘yobga chiqarish va jamiyatda o‘z o‘rnini topishi ko‘p jihatdan uning kasbiy faoliyatiga bog‘liqdir. Masalan, A. Maslou tomonidan taklif etilgan ehtiyojlar iyerarxiyasida yuqori pog‘onada joylashgan "o‘zini oqlash" ehtiyoji insonning o‘z imkoniyatlarini to‘liq amalga oshirishi orqali namoyon bo‘ladi. Bu jarayon esa, ko‘pincha kasbiy faoliyat orqali ro‘yobga chiqadi [2]. Masʼuliyat – bu o‘z harakatlari va ularning oqibatlari uchun javobgarlikni tan olishdir. Kasbda masʼuliyat quyidagi yo‘llar bilan shakllanadi: Ijtimoiy muhit va tarbiya: Shaxsning bolalikdan kasbga bo‘lgan munosabati, ota-onaning, maktab muhitining taʼsiri asosiy o‘rinda turadi [3]. Kasbiy identifikatsiya: Inson o‘zini muayyan kasb egasi sifatida anglaganida, u ushbu faoliyatni o‘zining ajralmas qismiga aylantiradi va unga bo‘lgan munosabati ham masʼuliyatli bo‘ladi [4]. Shuningdek, kasbiy masʼuliyat o‘zini doimiy rivojlantirishga, yangilikka intilishga, mehnatga ijobiy munosabatda bo‘lishga olib keladi. Bu esa shaxs sifatida o‘sishni rag‘batlantiradi. Kasbiy masʼuliyat shaxsda quyidagi ijobiy xususiyatlarni shakllantiradi: Tashabbuskorlik – inson o‘z faoliyatida ilg‘or yondashuvlarni qo‘llaydi; Stressga bardoshlilik – muammolarga masʼuliyat bilan yondashadi; Etik fazilatlar – kasbiy axloqiy meʼyorlarga rioya qiladi; Hayotdan qoniqish – kasbiy muvaffaqiyatlar orqali o‘zini anglashga erishadi [5]. Shu sababli, kasbiy masʼuliyat shaxsiy barkamollikning asosi sifatida qaralishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, kasb shaxs taraqqiyotining ajralmas bir qismi bo‘lib, unga bo‘lgan masʼuliyat insonning psixologik, axloqiy va ijtimoiy rivojiga kuchli taʼsir ko‘rsatadi. Yoshlarda kasb tanlash madaniyati va unga bo‘lgan masʼuliyat hissini shakllantirish ularni