QURILISH SOHASIDA LOYIHA OFISLARINING HOZIRGI HOLATI: O‘ZBEKISTON TAJRIBASI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida qurilish sohasida loyiha ofislari (PMO) faoliyatining hozirgi holati, ularning amaliy samaradorligi va rivojlanish muammolari keng tahlil qilinadi. Xalqaro standartlarga asoslangan loyiha boshqaruvi tizimlarining mahalliy amaliyotda qo‘llanilishi, mavjud infratuzilmaviy loyihalarda PMOlar ishtirokining real ta’siri keys-tahlillar asosida o‘rganiladi. Tadqiqotda “Yangi Toshkent”, “Registon turizm klasteri”, “Agroloyiha hududi” va “Yangi sanoat zonasi” kabi loyihalar misolida PMOlar tomonidan qo‘llanilgan boshqaruv usullari, muammolar, yutuqlar va imkoniyatlar tahlil qilingan. Maqolada, shuningdek, O‘zbekistonda loyiha ofislarini samarali tashkil etishning institutsional, tashkiliy, malakaviy va raqamli asoslari bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi. Tadqiqot natijalari loyiha boshqaruvi madaniyatini shakllantirish va barqaror qurilishni ta’minlashga qaratilgan strategik yo‘nalishlarni aniqlash imkonini beradi. Kalit so‘zlar: loyiha ofisi (PMO), qurilish loyihalari, loyiha boshqaruvi, O‘zbekiston tajribasi, strategik boshqaruv, raqamli texnologiyalar, institutsional rivojlanish, keys-tahlil, KPI, Primavera. Kirish. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillarida ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning muhim ustunlaridan biri sifatida qurilish sohasini tanlab oldi. Bu yo‘nalishdagi yutuqlar — infratuzilmani zamonaviylashtirish, shaharsozlik faoliyatini tartibga solish, aholini uy-joy bilan ta’minlash va investitsion jozibadorlikni oshirishda muhim rol o‘ynadi. Ayniqsa, 2017-yildan keyingi islohotlar davrida qurilish tizimining boshqaruv modeli tubdan yangilandi. Prezident farmonlari, hukumat qarorlari va tegishli vazirliklar tomonidan ishlab chiqilgan dasturlar ushbu sohaga sifatli yondashuvni joriy etishni taqozo etdi. Shu bilan birga, bugungi kunda qurilish loyihalarini samarali boshqarish, byudjet nazoratini kuchaytirish va loyihalarning shaffof amalga oshirilishini ta’minlash zarurati ortib bormoqda. Xalqaro tajribada ushbu muammolarni hal qilishda loyiha ofislari (Project Management Office – PMO) muhim vosita sifatida xizmat qiladi. PMO – bu tashkilot ichida barcha loyiha jarayonlarini umumlashtiruvchi, nazorat qiluvchi, uslubiy va strategik boshqaruv funksiyalarini bajaruvchi maxsus tarkibiy tuzilmadir. Jahon banki, BMT, PMI (Project Management Institute) kabi tashkilotlar tavsiyalariga ko‘ra, yirik infratuzilma va qurilish loyihalarida PMOlar majburiy elementga aylanishi zarur. Bu bo‘limlar nafaqat loyiha resurslari va vaqtining samaradorligini oshiradi, balki manfaatdor tomonlar o‘rtasida o‘zaro ishonch, ochiqlik va natijadorlikni ta’minlaydi. O‘zbekiston sharoitida esa ushbu tizim hali yetarli darajada rivojlanmagan. Garchi ayrim yirik qurilish kompaniyalari o‘zida ichki PMOni tashkil qilgan bo‘lsa-da, ularning aksariyati to‘laqonli funksiyalarni bajarmaydi. PMOlar, asosan, rasmiy ma’muriy bo‘lim sifatida shakllangan, ammo strategik boshqaruvga ta’sir qiluvchi darajada faoliyat yuritmayapti. Shu nuqtai nazardan qaralganda, O‘zbekistonda loyiha ofislari institutini shakllantirish, amaldagi muammolarni aniqlash va xalqaro standartlarga moslashtirish dolzarb masalalardan biridir. 140 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 Qurilish sohasida loyiha boshqaruvi bilan bog‘liq yana bir muammo – loyiha hayotiy siklining to‘liq tushunilmaganligidir. Aksariyat hollarda loyiha faqat texnik jihatdan (chizma, smeta, ruxsatnoma) baholanadi, biroq uning iqtisodiy samaradorligi, manfaatdor tomonlar bilan aloqa, xavflarni oldindan baholash, monitoring va audit kabi masalalar yetarlicha yoritilmaydi. Bu esa loyihalarning bajarilmay qolishi, sifatsiz qurilish, byudjetdan ortiqcha mablag‘ sarflash va korrupsiya xavflarini oshiradi. Yana bir dolzarb jihat – raqamli texnologiyalar va axborot tizimlarining kam joriy etilgani. Zamonaviy boshqaruv texnologiyalarida loyiha ofislari orqali MS Project, Primavera, BIM (Building Information Modeling) kabi dasturlar bilan avtomatik monitoring amalga oshiriladi. O‘zbekistonda esa aksariyat qurilish loyihalari hanuz qo‘lda yuritiladi yoki Excel darajasidagi primitiv vositalar bilan nazorat qilinadi. Bu esa real vaqt rejimida holatni baholash, to‘g‘ri qaror qabul qilish imkoniyatini cheklaydi. Demak, O‘zbekistonda loyiha ofislari institutini kuchaytirish, ularni amaliyotda faol joriy qilish, kasbiy malaka oshirish tizimini shakllantirish va zamonaviy boshqaruv texnologiyalarini keng joriy etish — qurilish sohasining raqobatbardoshligi va barqarorligini ta’minlovchi asosiy shartlardan biridir. Ushbu maqolada aynan shu yo‘nalishdagi amaliy holatlar, mavjud muammolar va takomillashtirish yo‘llari tahlil qilinadi. Qurilish tashkilotlarida mavjud PMO faoliyatining tahlili. O‘zbekiston Respublikasi qurilish sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar jarayonida loyiha ofislari (PMO) tizimini joriy etish va takomillashtirish dolzarb masalaga aylanmoqda. Ayni paytda yurtimizdagi yirik va o‘rta miqyosdagi qurilish tashkilotlarining aksariyatida