NUTQ USLUBLARINING LEKSIK STATISTIK TAHLILI

Аннотация

This article provides information on lexical-statistical methods of text analysis. The methods of psychological examination of the text are taught. This analysis provides valuable information about the content, tone, and meaning of the text, as well as the language and style of writing. Statistical analysis is a universal method, as it is used equally in all layers of the language. Lexical-statistical analysis helps to study the lexical and grammatical forms of the text. In this method, the appearance indicators of each word in the text, that is, the information, meanings, and concepts related to them, are analyzed. Key words: text, subtext, psychological analysis, process, linguistic expertise. Abstract. Ushbu maqolada matnni tahlil qilishning leksik-statistik usullari haqida ma’lumot keltirilgan. Matnni psixologik ekspertiza qilish usullari o‘rgatilgan. Bu tahlil matnning mazmuni, ohangi va ma’nosi, shuningdek, tilning o‘ziga xosligi va yozilish uslubi haqida qimmatli ma’lumotlar beradi. Statistik tahlil tilning barcha qatlamlarida birdek qo‘llanishi sababli universal uslub hisoblanadi. Leksik-statistik tahlil, matnning leksik va grammatik ko‘rinishlarini o‘rganishga yordam beradi. Ushbu usulda, matndagi har bir so‘zning ko‘rinish ko‘rsatkichlari, ya’ni, ularga oid ma’lumotlar, ma’nolari, tushunchalari, tahlil qilinadi. Kalit so`zlar: matn, submatn, psixologik tahlil, jarayon, lingvistik ekspertiza. Uslubiyat nutq jarayonida til hodisalarining maqsadga, sharoitga va muhitga mos ravishda foydalanish qonuniyatlari bilan tanishtiradi. Uslubiyatda uslublar, til vositalarining nutqda qo‘llanish yo‘llari, fonеtik, lug‘aviy, frazеologik va grammatik birliklarning qo‘llanish xususiyatlari o‘rganiladi. Adabiy tilning ijtimoiy hayotdagi ma’lum bir sohada qo‘llanadigan ko‘rinishi adabiy til uslubi dеyiladi. Matnni leksik-statistik tahlil qilishning nutq uslublarida qanday bo‘lishini ko‘rib o‘tamiz. 1. So‘zlashuv uslubi Kеng qo‘llanadigan uslublardan biri so‘zlashuv uslubidir. Bu uslubda ko‘pincha adabiy til mе’yorlariga rioya qilinadi. So‘zlashuv uslubidagi nutq ko‘pincha dialogik shaklda bo‘ladi. So‘zlashuv uslubida turli uslubiy bo‘yoqli so‘zlar, grammatik vositalar, tovushlarning tushib qolishi, orttirilishi mumkin: Obbo, hamma ishni do‘ndiribsiz-da. Mazza qildik. Kеtaqo-o-ol! So‘zlashuv uslubida gapdagi so‘zlar tartibi ancha erkin bo‘ladi. Ko‘proq sodda gaplar, to‘liqsiz gaplar, undalmali gaplardan foydalaniladi. Oilada, ko‘cha-ko‘yda kishilarning fikr almashish jarayonoda qo‘llanadigan nutq uslubi so‘zlashuv uslubi deyiladi. So‘zlashuv uslubiy adabiy va oddiy so‘zlashuv uslublarini o‘z ichiga oladi. Adabiy til me’yorlariga qat’iy amal qilingan so‘zlashuv uslubi adabiy so‘zlashuv uslubi, bunday xususiyatga ega bo‘lmagan so‘zlashuv uslubi esa oddiy so‘zlashuv uslubidir. So‘zlashuv uslubining har ikki turi ko‘pincha dialog shaklida ro‘yobga chiqadi. Bu uslubda so‘zlar odatda kinoya, piching, qochirmalarga boy bo‘ladi. So‘zlashuv uslubining yana bir o‘ziga xos xususiyati erkinligidir. Jumlalar qisqa va 1 46 7 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ta’sirli bo‘lib, ko‘pincha so‘z – gaplar, to‘liqsiz gaplar, maqol va matallar hamda iboralardan keng foydalaniladi. Leksik statistik tahlil orqali nutqlarda eng koʻp qoʻllaniladigan “davlat”, “iqtisodiyot”, “soliqlar”, “ish oʻrinlari” kabi soʻz va iboralarni aniqlashimiz mumkin. Ushbu soʻzlarning chastotasi va tarqalishini tahlil qilib, siyosatchilar va ularning saylovchilari uchun eng muhim bo‘lgan mavzular va mavzular haqida tushunchaga ega bo‘lishi mumkin.Yana bir misol, qo‘ng‘iroqlar markazida mijozlarga xizmat ko‘rsatish qo‘ng‘iroqlarini tahlil qilish bo‘lishi mumkin. Leksik statistik tahlil orqali “hisob-kitob bilan bog‘liq muammolar”, “mahsulot nuqsonlari”, “yuborishdagi kechikishlar” kabi eng keng tarqalgan mijozlarning shikoyat va tashvishlarini aniqlashingiz mumkin. Ushbu shikoyatlarning chastotasi va tarqalishini tahlil qilish orqali kompaniya yaxshilash uchun takomillashtirishga e’tibor qaratishi kerak bo‘lgan sohalarni yanada yaxshi bilib olamiz. 2. Ilmiy uslub Fan-tеxnikaning turli tarmoqlariga doir ilmiy asarlar, darsliklar ilmiy uslubda yoziladi. Ilmiy uslub aniq ma’lumotlar asosida chiqarilgan ilmiy xulosalar (qoidalar, ta’riflar)ga boy bo‘lishi bilan boshqa uslublardan farq qiladi: Yomg‘ir - suyuq tomchi holidagi atmosfеra yog‘ini. Tomchining diamеtri 0,5-0,6 mm bo‘ladi. Ilmiy uslubda har bir fanning o‘ziga xos ilmiy atamalaridan foydalaniladi, bu uslubda so‘zlar o‘z ma’nosida qo ‘llanadi, qoida yoki ta’rifning mazmunini ochishga xizmat qiladigan ajratilgan bo‘laklar, kirish so‘zlar, kirish birikmalar, shuningdеk, qo‘shma gaplardan ko‘proq foydalaniladi. Leksik statistik tahlilning yana bir qo‘llanilishi ilmiy yozuvda tildan foydalanish qonuniyatlarini aniqlashdir. Misol uchun, tadqiqotchilar ilmiy maqolalarda faol ovozga nisbatan passiv ovozdan foydalanishni tah