QARAQALPAQSTANDA QÍSSAXANLÍQ ÓNERINIŃ RAWAJLANÍWÍ

Аннотация

This article discusses the art of storytelling in Karakalpakstan and the poets and storytellers who contributed to the development of storytelling. Key words: Art, epic, folklore, storyteller, baqsı, value, genre. Qaraqalpaq xalqında qıssaxanlıq óneri tiykarınan erte dáwirlerden baslap payda bolǵan. XIX ásirdegi qaraqalpaq jazba ádebiyatı eń rawajlanǵan dáwirdi bastan keshirdi. Biraq, usı dáwirge shekem-aq, ádebiyat óziniń rawajlanıw basqıshlarına iye boldı. Sonlıqtan da, xalqımızdıń Shıǵıs ellerinde keńnen taralǵan xalıq kitaplarına tereń qızıǵıwshılıǵı olardı qoldan kóshiriwshi kátiplerdi payda etti hám bul bolsa óz gezeginde kópshilik adamlardıń jazba kitaplardı biliwge bolǵan qumarlıǵı qıssaxanlardı tárbiyalap shıǵardı. Qıssaxan — liro-epikalıq janrdaǵı dástanlardı, tariyxıy qıssalardı, táriyp hám arnaw qosıqların muzıkalıq ásbablarısız namaǵa salıp atqarıwshı. Qıssaxanlardıń repertuarı baqsılar qosıqlarına bir qansha jaqın bolsa da, atqarıw usılı, namaları ózgeshe bolǵan.1 Qaraqalpaq qıssaxanlarınıń qıssaxanlıq shejiresinde XIX ásirdiń ekinshi yarımında jasap dóretiwshilik etken Qorazbek qıssaxan shayırdan baslanadı. Qorazbek shayır qıssaxanlıq ónerinde ózine tán dóretiwshiligi menen úlken iz qaldırǵan. Ol qaraqalpaq kórkem ónerinde birinshi qıssaxanlıq mektebin ashqan. Qorazbek shayırdıń qıssaxanlıq mektebinde qaraqalpaq xalqınıń belgili qıssaxan shayırları jetilisip shıqqan hám kópshilik shayırlardıń ádebiy laqabı «ǵárip» bolǵan. Sebebi, dástanlardı atqarǵan qıssaxanlar sol dástannıń bas qaharmanınıń atı menen atalǵan. Qorazbek Berdaq shayırdıń awládlarınan biri ekenligi jazba dereklerde berilgen. Onıń dóretpeleri búgingi kúnde de úlken tárbiyalıq ahmiyetke iye. Shayır hám qıssaxan Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı 1885-jılı Shımbayda tuwıladı. Qazı Máwliktiń (ıras atı Máwdid) ákesi Bekmuxammed óz dáwiriniń aldıńǵı qatardaǵı sawatlı adamlarınıń biri bolǵanlıqtan, balası Máwlikti dáslep eski mektepte, sońınan Buxara medresesinde oqıtadı. Jaslayınan bilimge qumar hám zeyinli Qazı Máwlik Buxara medresesin pitkerip kelgennen soń, Shımbay qalasınıń qazısı bolıw menen birge, mektep ashıp balalarǵa tálim-tárbiya beriw isleri menen de shuǵıllanǵan. Arab, parsı, eski túrk tillerin tereń ózlestirgen Qazı Máwlik aǵartıwshı shayır sıpatında Xiywa, Buxara, Kazan, Kabul, Orenburg sıyaqlı birneshe qalalardan sawda kárwanları arqalı kóplegen kitaplar aldıradı hám Shımbay bazarında kitap dúkanlarında sattıradı. Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı xalıq awızeki ádebiyatı dóretpeleri menen klassikalıq ádebiyattıń úlgilerin, jáne de shıǵıs ádebiyatınıń bay dúrdanaların jaqsı bilgen hám olardı qıssa jolı menen de atqarǵan. Ásirese, 2«Gárip-ashıq», «Yusup-Zliyxa», «Láyli- Májnun» sıyaqlı birneshe dástanlardı sawatlı jaslarǵa kóshirtip alıp, xalıqqa satıw hám qıssa jolı 1 Алламуратов А., Доспанов.О., Тилеумуратов.Г. Қарақалпақстан көркем-өнер атамаларының сөзлиги.Нөкис. «Билим» 1991-Б.34 2 Á.Paxratdinov, K.Allambergenov, M.Bekbergenova “XX ásir qaraqalpaq ádebiyatı táriyxı” Qraqalpaqstan 2011-jıl 99-bet 120 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 menen taratıwshı adam boladı. Ol shıǵıs ádebiyatınıń bay miyrası «Xilalay peri» dástanınıń tiykarında ózi de «Xilalay peri» dástanın dóretken. «Gárip-ashıq» dástanın túrkmen tilinen qaraqalpaq tiline awdarǵan bolsa, Álisher Nawayınıń hám Maqtımqulınıń da ayırım qosıqların qaraqalpaq tiline awdaradı.3 Qazı Máwlik “Jas Buxarashılar” atlı jádidlik shólkeminiń aǵzası boldı. Oǵan Behbudiy, Fitrat, Fayzulla Xojaev, Sadratdin Ayniylar aǵza bolǵan. Sonlıqtan da, Qazı Máwlik tek Qaraqalpaqstanda ǵana emes, al, pútkil Orta Aziyada jádidlik háreketin baslawshı hám rawajlandırıwshılar qatarında turǵan. Qazı Máwliktiń úlken lirikalıq hám qısqa lirikalıq shıǵarmaları bolıp onı «Ǵazzel» dep te ataǵan. 4 Shayırdıń «Jasarǵan ilham», «Gózzaliy Shımbay», «Qızları Shımbay», «Ne sózdur», «Megzettim», «Yadıma túshti», «Aqılım hayrandur», «Hesh sózim yoqdur», «Qızlar qosıǵı», «Ol nege dárkar» hám taǵı basqa birneshe qosıqları shıǵıs poeziyası úlgileri ǵázzel, bayaz (táriyp) usılında dóretilip, xalqımız arasına keńnen taralǵan. Shayırdıń bul qosıqları 1930-jıllarǵa shekemgi aralıqta dóretilip, tuwǵan jer, ana Watan táriypin hám hayal-qızlarımızdıń gózzallıǵın jırlawǵa baǵıshlanǵan. Shayır qosıqları ózi tiri waqtında hám ólgennen soń da belgili qıssaxanlar tárepinen atqarılıp kelindi. Keńes húkimeti ornaǵannan keyin Qazı Máwlik Bekmuxammed ulı gúmanlı adam sıpatında kóp quwdalawlarǵa giripdar boladı hám ómiriniń kópshilik bólegin Túrkmenstanda ótkeredi. Bul quwdalawlar onıń dóretiwshiliginiń ósip-rawajlanıwına keri tásirin tiygizedi. Ol 1950-jılı Qaraqalpaqstanǵa kelip qaytıs boladı. Hárbir adamǵa «tuwılǵan jeri Mısır sháhári» hám topıraǵı kózge totıya bolǵan bolsa, shayır «Shımbay bayazı» qosıǵında ózi tuwılıp ósken Shımbay eliniń sulıw kelbeti menen adamlarınıń darayı kelbetin perzentlik mehir-muhabbat penen maqtanısh etedi. Bul qosıq otız toǵız shuwmaqtan ibarat bolıp, shayır onda tuwǵan jerdiń tár