QARAQALPAQSTANDA SAZENDESHILIK ÓNERINIŃ RAWAJLANÍWÍ

Аннотация

This article discusses the emergence of the girjek musical instrument in Karakalpakhstan and highlights the contributions of musicians and girjek players to its development. Keywords: Art, folklore, bakhshi, girjek, cultural values. Tariyxtan bizge belgili bolǵanınday áyyemgi zamanlardan baslap xalqımızdıń toy- tamashalarında baqsılar, sazendeler tań atqanǵa shekem qosıq hám sazların atqarǵan. Qaraqalpaqlarda baqsıshılıq ónerinıń payda bolıwı Axımbet baqsınıń dáwirine barıp taqaladı. Bul dáwirlerde tek ǵana baqsıshılıq óneri rawajlanıp qoymastan, sázendeshilik óneride áste aqırın rawajlana baslaydı. Sonday-aq, ilimpazlarımızdıń anıqlawınsha, qaraqalpaqlarda girjekshilerdiń rawajlanıwında túrkmenlerdiń ornı ayrıqsha bolǵan. Girjek saz ásbabınıń qaraqalpaqlarǵa kirip keliwin Sultaniyaz (Súyew) baqsı menen tıǵız baylanıstıradı.1 Bizge málim bolıwınsha Qoylı Axmedov XX ásir basında jasap ótken qaraqalpaqlar ishinde birinshi girjekshilerden bolǵan. Qoylı Axmedov Esjan Qospolatov, Japaq Shamuratov baqsılarǵa girjekshilik qılǵan. Qaraqalpaqstanda XX ásir ortalarına kelip sazendeler arasında girjekshilik ónerin rawajlandırıp hám birqansha shákirtler tayarlawda Kárimbay Tınıbaevtıń ornı ayrıqsha bolıp tabıladı. Kárimbay Tınıbaev 1941-jılı 15-martta Kegeyli rayonı «Qum shúngil» awılında Tınıbay baqsınıń shańaraǵında tuwılǵan.2 Kárimbaydıń ákesi xalqımızǵa belgili, ataqlı Tınıbay baqsı bolǵan. Tınıbay baqsınıń ákesi Qudaybergen baqsı bolıp, Tınıbay dáslepki sabaqların ákesinen alǵan. Kárimbay Tınıbaevta áke jolın quwıp kúshli baqsı, sazende bolıp jetilisken. Kárimbay kishkeneligen baslap muzıkaǵa bolǵan qızıǵıwshılıǵı joqarı bolǵanlıǵı ushın ákesi onı ózi menen birge qurlarǵa hátteki toy sawıwǵa birge ertip, alıp baratuǵın bolǵan. Kárimbay, ákesi Tınıbaydan dáslepki sabaqların alǵan. Sonday-aq, ol kishkene waqtınan 10-13 jaslarınan 10 namanı kámine keltirip atqaratuǵın bolǵan. K.Tınıbaev 10-klastı tamamlap, Shımbay qalasına barıp, traktorshılıq mektebine oqıwǵa kirip, úyrene baslaydı. Traktorshılıq mektebinde oqıp júrgen waqıtlarında, mádeniyat úyiniń qasınan ótip baratırıp, muzıkalıq dawıslardı esitip, ol jerge kirip baradı.3 K.Tınıbaevtıń 1951-jılı anası dúnyadan ótedi. Bul awır jaǵday ol ushın úlken soqqı beredi. Aradan kóp ótpey, ákesi 1959-jılı dúnyadan ótedi. Kárimbay ata-anasınan ayırılǵannan keyin ómirde kóp qıyınshılıqlarǵa dus keledi. 1961-jılı Nókis qalasına kóship kelip, hárqıylı awır jumıslardı islep kún kóredi. 1 Айымбетов Қ. Халық даналығы- Нокис: Қарақалпақстан,1988.-492 б 2A.Nadırova, «Qaraqalpaq muzıka tariyxı», Sano-standart-2018 65-bet 3 A.Nadırova, «Qaraqalpaq muzıka tariyxı», Sano-standart-2018 66-bet 116 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 1962-jıldan K.Tınıbaev U.Sadiqovtan sabaq ala baslaydı. Baqsıshılıq benen bir qatarda girjek sazında úyrenip hárqıylı tańlawlarda, toy, jıyınlarda baqsılardıń qasında janapayshı bolıp girjekte oynap kelgen. Aradan kóp waqıt ótpey, Kárimbay Tınıbaev 1967-jılı Qosbergenova Qurbangúl menen turmıs quradı. Ekewi úlken shańaraq tiklep, 3 ul 4 qızdı dúnyaǵa keltiredi. Olar: Muratbay, Tamara, Aygúl, Maqset, Pátiyma, Ziynegúl, Polat Tınıbaevlar. Perzentleriniń hámmesi muzıka menen shuǵıllanıwǵa qızıǵıp biri baqsı, biri girjekshi bolıp qaraqalpaq mádeniyatın rawajlandırıwda ózleriniń úlesin qosıp, xızmet etip atır. 1976-jılı «Muxalles» duwtarshılar ansamblin dúziwde baqsılardı jıynawǵa járdem beredi hám ózide aǵzası boladı. K.Tınıbaev 1977-jılı «Muxalles» duwtarshılar ansambli menen Bashqurstan Respublikasında bolıp ótken mádeniyat kúnlerine girjek shertip qatnasadı. Sonıń menen bir qatarda, Kárimbay Moskva, Tatarstan, Ázerbayjan qalalarına barıp hárqıylı tańlaw hám koncertlerge qatnasadı. Kárimbay Tınıbaev 1992-2013-jıllar dawamında Nókis mádeniyat hám kórkem óner kolledjiniń «Milliy muzıka» bóliminde baqsı, sazende, girjekshi qánigelikleri boyınsha oqıtıwshı lawazımında 21 jıl dawamında ayanbay miynet etedi. K.Tınıbaev 2017-jılı 8-sentyabrde dúnyadan ótedi. Sonday-aq, Kárimbay Tınıbaevtıń tuńǵısh ulı Muratbay Tınıbaevtıńda qaraqalpaq sazendeshiliginiń rawajlanıwında ornı girewli bolıp tabıladı. Muratbay Tınıbaev Kárimbaevich 1970-jılı Nókis qalasında tuwılǵan, milleti qaraqalpaq. 1977-jılı Maksim Gorkiy atındaǵı orta mektepke oqıwǵa barǵan. M.Tınıbaevtıń kórkem óner tarawına kirip keliwiniń sebepshisi ákesi ullı girjekshi Kárimbay Tınıbaev bolıp tabıladı. Ákesi "muxalles" duwtarshılar ansambli tiykarshılarınıń biri baqsı, sázende, girjekshi, Kárimbay Tınıbaev 1941-jılı Kegeyli rayonında tuwılǵan. Onıń ákesi elge belgili Tınıbay baqsı boldı. Kárimbay Tınıbaev muzıka ónerin ákesinen úyrenedi. 1976-jılları aǵartıw texnikumında oqıwın tabıslı tamamlaydı. Tiykarǵı kásibi girshekshi. Kóplegen belgili baqsılarımız Ámet Tariyxov, Genjebay baqsı, Turganbay baqsı, Qurbanbay baqsı qasında janapayǵa girjek shertip el xizmetinde júrgen. Anası Qosbergenova Qurbangúl 1947-jılı Shımbay rayonında tuwılǵan. Selxoz texnikumın pitkerip buxgalter bolıp jumıs islep na