MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRISHDA BADIIY KITOBLARNING O`RNI

Аннотация

Mazkur maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar savodxonligini shakllantirishda badiiy adabiyotlarning ahamiyati tahlil qilinadi. Bolalarning nutqini rivojlantirish, so‘z boyligini kengaytirish, tinglash va tushunish ko‘nikmalarini mustahkamlashda badiiy kitoblarning tutgan o‘rni amaliy misollar va ilmiy manbalar asosida ochib beriladi. Tadqiqotda metodik yondashuvlar orqali badiiy adabiyotlarning ta’siri o‘rganilib, muhim xulosalar va takliflar ilgari suriladi. Kalit so‘zlar: savodxonlik, maktabgacha yosh, badiiy adabiyot, o‘qish ko‘nikmasi, bolalar kitoblari, nutq rivoji. Bugungi kunda maktabgacha ta'lim tizimi bolalarning har tomonlama intellektual va ijtimoiy-emotsional rivojiga asoslangan holda shakllanmoqda. Ayniqsa, bolalarning savodxonligini erta yoshdan boshlab rivojlantirish zarurati ortib bormoqda. Bunda badiiy adabiyotlar, bolalar kitoblari, ertaklar, she’rlar va hikoyalar muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Savodxonlik faqat o‘qish va yozish ko‘nikmalarini emas, balki fikrlash, tushunish, eslab qolish, so‘z boyligini oshirish kabi muhim jihatlarni o‘z ichiga oladi. Badiiy matndаgi yetakchi xususiyatlаr, bolalаrni ma’naviy barkamоllik sari yetaklovchi badiiy unsurlаr, asаrdаgi asosiy fikr, yetakchi g‘oya va badiiy qudrat qisqartirib yubоrilgаn. Natijada quruq, axbоrot yoki nasihat shaklidаgi matn paydo bo‘lgаn, ya’ni aytish kerаkki, bugungi kichik tarbiyalanuvchilаr mazkur o‘quv materiallаrini tayyоrlagаn mualliflаr tasavvur qilgаnlаridаn, ulаrning bu yoshdаgi darajasidаn ko‘ra bilimliroq va aqlliroqdir. Bolalаrni aqliy, aхloqiy va estetik tarbiyalashdа badiiy adabiyot asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Badiiy adabiyot Выпуск журнала №-23 Часть–2_ Март –2025 164 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bolaning ilmiy dunyoqarashini shakllantirish bilan birgа aqliy tarbiyasigа ham o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Ilmiy dunyoqarash va aqliy tarbiyaning o‘zaro tarbiyalanuvchilаr- ning muvofiqlashtirilishi aqliy tarbiyasini rivojlantirishdаgi eng yetakchi tamoyildir. Badiiy adabiyot оrqali bolalаrdа aхloqiy tuyg‘u, xulq-atvоr me’yоrlаri shakllanadi. Badiiy adabiyot estetik tarbiya vositasi sifatidа go‘zallikni his eta olish, o‘z ijodiy imkoniyatlаridаn foydalanish, tabiat hamdа jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlаrgа shakllantirishni ifodа ijobiy etadi. munosabatni Bu esa tarbiyalanuvchilаrning estetik idrokini tarbiyalashgа o‘z hissasini qo‘shadi. Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi: - Kuzatuv: maktabgacha ta'lim tashkilotlarida badiiy kitoblar bilan ishlash jarayonini tahlil qilish. - Suhbat: tarbiyachilar va ota-onalar bilan intervyu o‘tkazildi. - Eksperiment: badiiy kitob o‘qib berilgan va berilmagan bolalar guruhining savodxonlik ko‘rsatkichlari solishtirildi. - Kontent-tahlil: bolalar kitoblarining tarkibi va mazmuni o‘rganildi. Maktabgacha yoshdagi bolalar savodxonligini rivojlantirishda badiiy kitoblarning o‘rni juda muhim va ko‘p qirrali. Quyida ushbu mavzuni asoslab, batafsil yoritib beraman: Maktabgacha yosh bola rivojining eng muhim bosqichlaridan biri bo‘lib, aynan shu davrda savodxonlikka asos bo‘luvchi ko‘nikmalar shakllanadi. Badiiy adabiyot esa bu jarayonda eng kuchli vositalardan biridir. Badiiy kitoblarning asosiy ahamiyati Til va nutq rivojiga ta’siri: - Yaxshi tanlangan badiiy kitoblar bolaning lug‘at boyligini oshiradi. - Og‘zaki nutq, gap tuzish, ifodali o‘qish ko‘nikmalari shakllanadi. - So‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish, hikoya tuzish, eslab qolish layoqati rivojlanadi. Eshitish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantiradi: - Eshitilgan hikoyani tushunish va ifoda qilish qobiliyati ortadi. - Diqqatni jamlash, asosiy fikrni ajratib olish malakalari mustahkamlanadi. Выпуск журнала №-23 Часть–2_ Март –2025 165 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Tasavvur va ijodkorlikni rivojlantiradi: - Kitob qahramonlari orqali bola o‘zini turli rollarda tasavvur qiladi. - Rasmlar bilan boyitilgan kitoblar orqali vizual tasavvur kengayadi. - Ijodiy fikrlash va fantastik o‘ylash imkoniyatlari ochiladi. Savodxonlikni shakllantirishdagi amaliy foydasi Boshlang‘ich savod ko‘nikmalari: - Harflarni taniydi, tovush va harf orasidagi bog‘liqlikni tushunadi. - O‘qishga bo‘lgan qiziqish uyg‘onadi. O‘qishga motivatsiya: - Qiziqarli syujetli kitoblar bolani o‘qishga jalb etadi. - Bolalar o‘zi tanlagan kitob orqali mustaqil o‘qishga harakat qiladi. Oila va tarbiyachining roli: - Kattalar bilan birga kitob o‘qish bolaning savodxonlik jarayonini tezlashtiradi. - Kitoblar ustida suhbatlashish orqali bola o‘z fikrini erkin ifoda qilishni o‘rganadi. Badiiy kitoblarni tanlash mezonlari - Yoshga mos va tushunarli bo‘lishi. - Rasmlar bilan boyitilgan bo‘lishi. - Qisqa va mazmunli matnlar bo‘lishi. - O‘zbek xalq ertaklari, zamonaviy bolalar adabiyoti namunalaridan iborat bo‘lishi. Badiiy kitoblar maktabgacha yoshdagi bolalarning savodxonligini rivojlantirishda eng samarali va tabiiy vositadir. Ular nafaqat o‘qishga o‘rgatadi, balki bolani hayotga tayyorlaydi, axloqiy qadriyatlarni singdiradi va ijodiy fikrlashga undaydi. Sh