Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
VILSON TEOREMASINING ISBOTI VA UNGA DOIR MISOL VA MASALALAR YECHISH
MASALALAR YECHISH · Zahriddinova Shaxlo · Musayeva Mushtariy Suyarovna
Современное образование и развитие · 2025
Аннотация
Теорема Вильсона — одна из важных теорем, описывающих свойства факториалов простых чисел и модульной арифметики. Выпуск журнала №-23 Часть–2_ Март –2025 312 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Согласно теореме, если pp — простое число, то выполняется сравнение (p−1)!≡−1(modp)(p-1)! \equiv -1 \pmod{p}. Доказательство этой теоремы осуществляется с использованием метода обратных элементов и формирования пар. Кроме того, теорему Вильсона можно использовать для решения различных примеров и задач. Эта тема помогает глубже понять простые числа и их свойства. Ключевые слова: Теорема Вильсона, факториал, модульная арифметика, простые числа, математическое доказательство, обратный элемент, метод пар, остаток, решение задач, примеры Vilson Teoremasi:Vilson teoremasi matematikada, ayniqsa tub sonlar nazariyasida muhim o‘rin tutadi. Ushbu teorema quyidagicha ifodalanadi: Agar pp tub son bo‘lsa, u holda: (p−1)!≡−1(modp)(p-1)! \equiv -1 \pmod{p} ya'ni, (p−1)!(p-1)! faktorialining pp ga bo‘lgandagi qoldig‘i -1 bo‘ladi. Agar pp tub son bo‘lmasa, ushbu tenglik bajarilmaydi.Vilson Teoremasining Isboti Vilson teoremasini isbotlash uchun quyidagi qadamlarni bajarish mumkin: 1.Faktorial tushunchasi (p−1)!(p-1)! ni quyidagicha yozish mumkin:(p−1)!=1⋅2⋅3⋯(p−1)(p-1)! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdots (p-1) bu yerda barcha sonlar pp dan kichik va pp ga nisbatan o‘zaro tubdir. 2. Modul bo‘yicha teskari elementlar.Har bir aa uchun modul pp bo‘yicha teskari element bb mavjud bo‘lib,a⋅b≡1(modp)a \cdot b \equiv 1 \pmod{p} shartni qanoatlantiradi.Agar a≠ba \neq b bo‘lsa, ular juftlik hosil qiladi va ularning ko‘paytmasi 1 ga ekvivalent bo‘ladi. 3. O‘ziga teskari sonlar.Faqat ikkita son o‘ziga teskari bo‘lishi mumkin: 1≡1(modp)1 \equiv 1 \pmod{p} p−1≡−1(modp)p-1 \equiv -1 \pmod{p} Shuning uchun barcha sonlar juftlik hosil qilib, bekor bo‘ladi, faqat (p−1)(p- 1) qismi qoladi. Выпуск журнала №-23 Часть–2_ Март –2025 313 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 4. Yakuniy natija:(p−1)!≡−1(modp)(p-1)! \equiv -1 \pmod{p} Bu orqali teorema isbotlandi. Misol va Masalalar Yechish Misol 1: p=7p = 7 uchun Vilson teoremasini tekshiramiz: 6!=1⋅2⋅3⋅4⋅5⋅6=7206! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 4 \cdot 5 \cdot 6 = 720 720720 ni 7 ga bo‘lib qoldiqni topamiz: 720÷7=102(butun qismi)720 \div 7 = 102 \quad \text{(butun qismi)} 720−102×7=720−714=6720 - 102 \times 7 = 720 - 714 = 6 6!≡−1(mod7)6! \equiv -1 \pmod{7} Demak, Vilson teoremasi bajariladi. Masala 1: p=11p = 11 bo‘lsa, 10!10! ning 11 ga bo‘lgandagi qoldig‘ini toping. Yechim:10!=1⋅2⋅3⋯1010! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdots 10 Vilson teoremasiga ko‘ra:10!≡−1(mod11)10! \equiv -1 \pmod{11} Demak, javob: −1-1 yoki 1010 (modul 11 bo‘yicha ekvivalent). Vilson teoremasi shunday deyiladi:Agar pp tub son bo‘lsa, u holda:(p−1)!≡−1(modp)(p-1)! \equiv -1 \pmod{p} ya'ni, (p−1)!(p-1)! soni pp ga bo‘lganda qoldiq -1 ga teng bo‘ladi. Vilson teoremasining isboti Faktorial tushunchasi: (p−1)!=1⋅2⋅3⋯(p−1)(p-1)! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdots (p-1) Teskari elementlar:Agar aa soni pp tub songa nisbatan teskari bo‘lsa, ya’ni a−1a^{-1} mavjud bo‘lsa, u holda a⋅a−1≡1(modp)a \cdot a^{-1} \equiv 1 \pmod{p}. Juftliklar hosil qilish:Mod pp bo‘yicha har bir aa uchun teskari son bb topiladi, shundayki a⋅b≡1(modp)a \cdot b \equiv 1 \pmod{p}.Tub sonlarda bunday juftliklar hosil qilish mumkin, bundan tashqari faqat a≡−a(modp)a \equiv -a \pmod{p} bo‘lsa, a2≡1(modp)a^2 \equiv 1 \pmod{p} tenglik o‘rinli bo‘ladi.Maxsus qiymatlar:Faqat 11 va p−1p-1 o‘zining teskari o‘ziga teng. Shuning uchun faktorialda barcha sonlar juft- juft bekor bo‘ladi, lekin (p−1)(p-1) qismi qolib ketadi: Выпуск журнала №-23 Часть–2_ Март –2025 314 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT (p−1)!≡−1(modp)(p-1)! \equiv -1 \pmod{p} Shunday qilib, teorema isbotlandi. Misol va masalalar yechish Misol 1 7 tub soni uchun Vilson teoremasini tekshiramiz: (7−1)!=6!=1⋅2⋅3⋅4⋅5⋅6=720(7-1)! = 6! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 4 \cdot 5 \cdot 6 = 720 720720 sonini 7 ga bo‘lib qoldiqni topamiz: 720÷7=102 (butun qismi),720−102×7=720−714=6720 \div 7 = 102 \text{ (butun qismi)}, \quad 720 - 102 \times 7 = 720 - 714 = 6 6!≡−1(mod7)6! \equiv -1 \pmod{7} Demak, Vilson teoremasi to‘g‘ri! Masala 1 p=11p = 11 bo‘lganda (p−1)!(p-1)! ning 11 ga bo‘lgandagi qoldig‘ini toping. Yechim: (11−1)!=10!=1⋅2⋅3⋯10(11-1)! = 10! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdots 10 Vilson teoremasiga ko‘ra: 10!≡−1(mod11)10! \equiv -1 \pmod{11} Demak, javob: −1-1 yoki 1010. Xulosa.Vilson teoremasi matematikada, ayniqsa tub sonlar nazariyasida muhim o‘rin tutadi. Ushbu teorema yordamida istalgan sonning tub yoki tub emasligini tekshirish mumkin. Vilson teoremasi shuni ko‘rsatadiki, agar ppp tub son bo‘lsa, unda (p−1)!(p-1)!(p−1)! ning ppp ga bo‘lgandagi qoldig‘i har doim −1-1−1 ga teng bo‘ladi. Bu teorema matematik isbotlar, modul arifmetika va kombinatorika masalalarida ham qo‘llaniladi.Matematik masalalarni yechishda Vilson teoremasidan foydalanish orqali tub sonlar bilan bog‘liq ko‘plab murakkab muammolarni soddalashtirish mumkin. Shu bilan birga, u oddiy tublikni tekshirish
Доказательный фрагмент
«Теорема Вильсона — одна из важных теорем, описывающих свойства факториалов простых чисел и модульной арифметики.»
Образец извлечения
Демо-превьюТеорема Вильсона — одна из важных теорем, описывающих свойства факториалов простых чисел и модульной арифметики. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Wilson's theorem, factorial, modular arithmetic, prime numbers, faktorial, juftliklar usuli, matematik isbot, Vilson teoremasi, masalalar yechish, misollar, modul arifmetika, tub sonlar, qoldiq, teskari element
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025