AYDAR ARNASOY QUSHLARINING IQLIMGA MOSLASHISHI KOʻPAYISHI

Аннотация

In this article, The Aydar-Arnasoy lake system is located in Central Uzbekistan and is an important habitat for a wide variety of bird species. Many species of waterfowl, Raptors, and terrestrial birds are found in the area. Climatic conditions and environmental factors have a significant impact on the adaptation and reproduction processes of birds. This article analyzes the climatic adaptation and breeding characteristics of birds living in the Aydar-Arnasoy area. Kalit so‘zlar: Aydar-Arnasoy, qushlar, iqlimga moslashish, migratsiya, ko‘payish, ekologiya, suv qushlari, yirtqich qushlar, oziqlanish, in qurish, tuxum Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 34 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT qo‘yish, tabiiy muhit, biologik xilma-xillik, himoya choralari, qurg‘oqchil iqlim, migratsiya yo‘llari, qushlarning yashash joylari. Ключевые слова: Айдар-арнасой, птицы, акклиматизация, миграция, размножение, экология, водоплавающие птицы, хищные птицы, питание, строительство гнезда, откладывание яиц, природная среда, биоразнообразие, защитные меры, засушливый климат, миграционные пути, среда обитания птиц. Keywords: Aydar-Arnasoy, birds, climate adaptation, migration, reproduction, ecology, waterfowl, birds of prey, nutrition, in-building, egg laying, natural environment, biodiversity, protective measures, arid climate, migration routes, bird habitats. Aydar-Arnasoy Hududidagi Qushlarning Iqlimga Moslashishi va Ko‘payishi Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi O‘zbekistonning markaziy qismida joylashgan bo‘lib, u turli xil qush turlari uchun muhim yashash joyi hisoblanadi. Bu hududda suv qushlari, yirtqich qushlar va quruqlikda yashovchi qushlarning ko‘plab turlari uchraydi. Iqlim sharoitlari va ekologik omillar qushlarning moslashishi va ko‘payish jarayonlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada Aydar-Arnasoy hududida yashovchi qushlarning iqlimga moslashishi va ko‘payish xususiyatlari tahlil qilinadi. Aydar-Arnasoy Hududining Iqlim Xususiyatlari Bu mintaqa qurg‘oqchil iqlimga ega bo‘lib, yozda juda issiq va quruq, qishda esa sovuq bo‘lishi mumkin. O‘rtacha yillik yog‘ingarchilik miqdori kam bo‘lib, suv resurslari asosan Aydar-Arnasoy ko‘llari va ularga quyiladigan daryolarga bog‘liq. Ushbu iqlim sharoiti qushlarning yashash joylarini tanlashi va ko‘payish jarayonlariga ta’sir ko‘rsatadi. Qushlarning Iqlimga Moslashish Mexanizmlari Aydar-Arnasoy hududidagi qushlar quyidagi yo‘llar bilan iqlim sharoitlariga moslashadi: 1. Migratsiya – Qushlarning ayrim turlari, masalan, oqqushlar va turnalar qishda iliqroq hududlarga ko‘chib ketadi, yozda esa bu hududga qaytib keladi. Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 35 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 2. Tana tuzilishining moslashuvi – Issiq iqlimga moslashgan qushlar, masalan, qirg‘ovullar, ingichka va uzun oyoqlari orqali issiqlikni samarali tarqatadi. 3. Ovqatlanish odatlarining moslashuvi – Suv qushlari ko‘llardagi baliqlar va suv o‘tlari bilan oziqlanadi, quruqlikdagi qushlar esa hasharotlar va mayda kemiruvchilar bilan ovqatlanishga moslashgan. 4. Uy qurish joylarini tanlash – Ko‘pchilik qushlar in qurishda suv havzalari yaqinida yoki qamishzorlarda xavfsiz joylarni tanlaydi. Ko‘payish Xususiyatlari Aydar-Arnasoy hududida qushlarning ko‘payishi tabiiy omillar va inson faoliyatiga bog‘liq. Muhim jihatlar quyidagilardan iborat: Tug‘ruq mavsumi – Ko‘pchilik qushlar bahor va yoz oylarida tuxum qo‘yadi, chunki bu davrda oziqa ko‘proq bo‘ladi. In qurish joylari – Qushlar inlarini qamishzorlar, qoya bo‘shliqlari yoki daraxt shoxlariga quradi. Tuxum va jo‘jalar xavfsizligi – Tabiiy yirtqichlar (tulkilar, ilonlar, yirtqich qushlar) va iqlim o‘zgarishlari qushlarning ko‘payishiga tahdid solishi mumkin.So‘nggi yillarda Chordara suv omboridan Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimiga chuchuk suv quyilayotgani yo‘q. Suv sathining pasayishi va tarkibining sho‘rlanishi natijasida qirg‘oqlari ayrim joylarda 15−50 m ga chekinib, 15−20 sm gacha tuz qatlami hosil bo‘ldi, suvning sho‘rlanish darajasi keskin oshdi. Senatorlar va Ekologiya qo‘mitasi rahbari o‘rinbosarlari Orol dengizining kuni boshiga tushishi mumkin bo‘lgan ekotizim muammolari haqida gapirdi. Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi boshiga Orol dengizining kuni tushishi mumkinSenatning Agrar, suv xo‘jaligi va ekologiya qo‘mitasi raisining o‘rinbosari Risqul Siddiqov ko‘llar tizimining ekologik va biologik muhitini yaxshilash maqsadida «Aydar-Arnasoy ko‘l tizimi direksiyasi» DUK tashkil etilib, qurilish ishlari olib borilayotganini ta’kidladi. Sohilbo‘yi hududlarida baliqchilik xo‘jaliklari, inkubatsiya ustaxonalari va baliq yetishtirish hovuzlari barpo etilmoqda. Shu bilan birga, Jizzax va Navoiy viloyatlarida joylashgan Aydarko‘l, Tuzkon va Sharqiy Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 36 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Arnasoy ko‘llarini o‘z ichiga olgan ko‘llar tizimidan foydalanishda bir qator muammoli masalalar saqlanib qolmoqda. Ko‘llar tizimining suv hajmi 1994−2000 yillarda 44,1 milliard kub metrni, hududi 350 ming gektarni, uzunli