RAQAMLI VA LAZERLI NIVELIRLAR

Аннотация

Ushbu maqolada raqamli hamda lazerli nivelirlarning ishlash prinsplari hamda ularni to`g`ri ishlatish bo`yicha ma`lumotlar keltirib o`tilgan. Lazerli hamda raqamli nivelirlar haqida ma`lumotlar va ulardan bir nechtasining xarakterstikalari rasmlar orqali tushuntirib o`tilgan. Kalit so`zlar: Nivelirlar, Shkala, reyka, deformatsiya,Topcon, Sokkia, Trimble, qabullovchi qurilma, karetka. Geodezik ishlab chiqarish unimdorligini oshirish maqsadida geometrik nivelirlash jarayonini avtomatlashtirish xohish ancha oldin paydo bo'lgan. Nivelirlash reykasidan sanoq olishni avtomatlashtirishning texnik murakkabligini asosiy sababi sanoq olinishi (o'qilishi) kerak bo'lgan shkala balan indeks (iplar to'ri)orasida bevosita kontakt yo'qligidadir. Bu muammoni yechish uchun ikki yo'l tanlandi: birinchi yo'l sanoq olish reyka tomonidan bajariladi, bunda nivelir tomonidan beriladigan aktivlazer nuri yordamida vizir chizig'i shakllantiriladi yoki ikkinchi yo'l reykadan sanoq olish asbobning o'zida joriy qilinadi, buning uchun ZBA-qabullovchi qurilmadan foydalaniladi, u o'z navbatida reykadagi ta’svirni raqamli ko'rinishga keltiradi va uni boshqa predmetlardan ajratib oladi. Fazoda aktiv vizir chizig'ini lazerli nivelirlar hosil qiladi. Bu asboblar komplektiga lazer dog'ining markazini aniqlash uchun fotodiodlarga ega bo'lgan reykalar kiradi. Bunday usulda o'lchashda ajrata olish qobiliyati reykani nurlanishni qabullovchi qurilmalar orasidagi masofaga bog'liq bo'ladi va bu aniqligi jihatidan yuqori bo'lmaydi. Tekislikni hosil qiluvchi lazer niveliri bilan stansiyada nisbiy balandliklarni aniqlash o'rta kvadratik xatoligi! 3mm va undan ko'pni tashkii Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 233 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT qiladi, agar reykagacha bo'lgan masofa 100 metr va undan kichik bo'lsa. Lazerli nivelirlar qurilishda geodezik ishlarni bajarish uchun qo'llaniladi. 90 yillar oxirida hisoblash [sanoq olish) qurilmasi asboblarni o'zida o'rnatilgan birinchi raqamli nivelirlar qatoriga Wild firmasining NA 2000 niveliri kiradi, bu nivelir bilan to'g'ri va teskari yo'nalishda (ikki yo'l bilan) bir kilometr masofada nivelirlash xatoligi ±1,5 mm ga teng. Raqamli nivelirlarning asosiy afzalliklari: -o'lchashlarning avtomatlashishi operatorning charchashini kamayishiga olib keladi, reykadan sanoq olishdagi tasodifiy xato xoli bo'linadi. Atmosferaning pastki qatlamlarida havoni titrashi (tebranishi)paytida o'lchash natijalarini avtomatik ravishda o'rtachasini hisoblaydi va ushbu sharoitda sanoq olish aniqligini oshiradi; -asbob to'liq avtonom holda ishlashi mumkin. Deformatsiyalarni va vertikal yo'nalishida kichik siljishlarni doimiy nazorat qilishda unga tengi yuq; -avtomatik ravishda o'lchash natijalarini qayd qilinishi dala jurnalida ma'lumotlarni yozishda yo'l qo'yilishi mumkin bo'lgan xatoliklardan (notug'ri yozishlardan) xoli buladi. Asbobga o'rnatilgan dastur yordamida nisbiy balandlik zudlik bilan hisoblanadi va tabloda yoziladiva ongda hisoblashga xojat bulmaydi; -nivelirlash reykasini yoritilishi geodezik ishlarni nafaqat kun davomida, balki oqshom va kechqurunlari ham bajarish imkoniyatini beradi. Raqamli nivelirlar bilan dinamik rejimda ham o'lchash mumkin, masalan, vertikal bo'yicha yo'nalishlarni to'g'ri chiziqligini nazorat qilishda [59]. Buning uchun karetkaga o'rnatilgan reykani, arqon tortgichlar yordamida uncha katta bo'lmagantezlikda (masalan, V =2,4 mm/s) yo'naltiruvchi bo'ylab surish vaqtida max har 10 sekunda raqamli nivellir yordamida sanoq olish mumkin. Bunda ob'ektni nafaqat vertikal bo'yicha, gorizontal bo'yicha ham tashkii etuvchi surilish komponentlarini kuzatish mumkin, bunda 1-rasmda keltirilgan oddiy przmalar sistemasidan foydalaniladi. NA2000/NA2002 (Leica Geosystems AG), Diti22 (Trimble), DL-102c (Topcon), SDL30(Sokkia) raqamli nivelirlari II-IV klass nivelirlash, topografik va kartografik ishlar, transport magistrallarini qurilishda geodezik ishlarni bajarish, Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 234 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT tunnellar qurilish va tog' ishlari, quvurlarni yotqazish va kanalizatsiya o'tkazish, deformatsiyani kuzatish va insonnibevosita qatnashishisiz boshqa c'lchashlarni bajarishga mo'ljallangan. Yuqori aniqlikdagi nivelirlashlarda NA3000/NA3003 (LeicaGeosystemsAG) va DiNil2/DiNi 12T (Tpimble] raqamli nivelirlardan foydalanish imkoniyatlari kengdir. Bu-1 va II klassdagi iwelrlashlar: cho'kishni o'lchash; ustun, poydevor va o'qlar holatini nazorat qilish. 2,1.1 jadvalda raqamli nivelirlarning aniqligi va foydalaniladigan reykalarni tiplariga qarab, ularni turli variantlarda qo'llash imkoniyatlari keltirilgan. 1-rasm. SDL30(Sokkia) raqamli niveliri Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 235 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 2-rasm. DiN22 (Trimble) raqamli nevileri Raqamli nivelirlarning qo'llanilishi Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 236 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. GOST 23543-88 «РпЬогы geodezicheskie. ОЬхще texnicheskie usloviya