G‘AZNAVIYLAR VA SALJUQIY TURKLAR DAVLATIDA BOSHQARUV TIZIMIDAGI O‘XSHASHLIKLAR VA FARQLI JIHATLARNING TAHLILI

Аннотация

Ancient history has covered many countries. These states came into existence during a certain period of time, rose, developed, and disintegrated, completely disappearing. New states appeared in place of some of them. Historians take on the responsibility of researching and teaching the period from the creation of these countries to their decline. This article focuses on two great states — the Seljuk Turks and the Ghaznavid state, which still have many aspects not fully uncovered. Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 335 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT The main focus of this article is on identifying the similarities and differences in the governance of these two countries. Key words: Dewan, Siyasetnama, Nizamulmulk, amir, rais, Ghazna, Malikshah, Kabul, Kilich Arslan, dargah, sultan, hajib Аннотация: Древняя история охватила многие страны. Эти государства возникли в течение определённого периода времени, развились, распались и полностью исчезли. На месте некоторых из них появились новые государства. Историки берут на себя ответственность за преподавание и исследование периода от создания этих стран до их упадка. В статье рассматриваются два великих государства — сельджуки турки и Газневиды, оставившие неизгладимый след на исторической арене. Многие аспекты их существования остаются нераскрытыми даже сегодня, и в статье представлены важные сведения о них. Основное внимание уделяется выявлению сходств и различий в управлении двумя странами. Ключевые слова: Политика, Диван, Низамулмульк, Амир, Председатель, Газна, Маликшах, Кабул, Килич Арслан, даргах, султан, хаджиб. Таrix sahnasida o‘chmas iz qoldirgan Somoniylar davlati tanazzulga yuz tutgandan keyin, turk hojiblaridan iborat bo‘lgan saroy qo‘shining nufuzi yanada oshib bordi. Ma’lumki, Somoniylar davlatida harbiylarga bo‘lgan e’tibor nihoyatda kuchli bo‘lgan. Turkiy sarkardalarning mavqei nihoyatda yuqori bo‘lib, ularga xizmatlari evaziga hojib ul-hujob, hojib ul-buzruk singari oliy mansablarga tayinlab, ularga hatto ayrim viloyatlarni boshqarish huquqini ham berganlar. 962-963-yillarda G‘azna viloyatini boshqargan Alptegin ham ko‘zga ko‘ringan nufuzli turkiy amirlardan edi. U G‘azna va Kobul viloyatlarini mustaqil idora qilishga intilib, keyinchalik G‘aznaviylar davlatiga asos soldi. G‘aznaviylarda sulton davlat boshqaruvi ustidan mutlaq nazoratga ega boʻlib, “xudoning yerdagi soyasi” hisoblangan. Hukmdor saroyi Eron an'analari asosida tashkil etilgan. Saroydagi yig‘ilishlarda Sulton o‘zining shaxsiy qo‘riqchilari (g‘ulom-i Saroy) bilan o‘ralgan oltin taxtga o‘tirardi. Saroyda qat’iy protokol qoidalari qo‘llanilib, sultonning xalq Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 336 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bilan bevosita aloqasining oldi olingan1. G‘aznaviylarning saroy tashkiloti tarkibiga boshqa musulmon-turk davlatlaridan ham mansabdor shaxslar kirtilgan. G‘aznaviylar davlati boshqaruv tartibining murakkabligi bilan ajralib turadi. Boshqaruv tartibining boshida dargoh va devon (vazirliklar) turgan. Devon tashkiloti ijroiya hokimiyat bo‘lib, o‘sha davr manbalariga ko‘ra 5 ta devon nomi uchraydi. Bular: bosh vazir devoni, hariy ishlar devoni, harbiy ishlar devoni, elchilik va boshqa rasmiy tadbirlarni yuritish devoni, moliya devoni, xat-xabar devoni. Sudyalar sud binosida sud ishlarini olib borishgan. Har bir shaharda qozi, har bir davlatda bir qozi bor edi. Davlat boshqaruvida ayollar alohida mavqega ega edilar. Sudyalar o‘z vazifalarini halol bajarishlari uchun ularga yuqori maosh to‘lab berilgan. Sulton Mahmud odil sudlovni tashkil etishga katta ahamiyat berib, ilmi va halolligi bilan nom qozongan muftiy va huquqshunoslar orasidan qozilarni tanlagan. G‘aznaviylarda hukmdorning o‘zi Devon-i Mezolimga rahbarlik qilgan. Bu yerda Sulton xalqning shikoyatini eshitib, qaror qabul qilardi. Har bir amirlikda davlat tashkilotining uchta muhim bo‘limi mavjud edi. Ularning ichida fuqarolik idorasi boshlig‘i “sohib-i devon” deb atalgan; sohib-i devon esa, viloyatdagi qo‘shinning ehtiyojlarini qondirish bilan shug‘ullangan. Bundan tashqari, viloyatda lashkarboshi (salor, sipohsalor), amin, kutvol va sohib-i buzruk kabi amaldorlar ham bor edi. Eng asosiysi, G‘aznaviylar davlatida boshqaruv tartibi azaldan rivojlanib kelayotgan turkiy davlatchilik asosida qurilgan edi. Ayni vaqtda, bu davlatda mahkamachilik xususiyatiga ega bo‘lgan boshqaruv tizimi ham mavjudligi bilan ajralib turadi. G‘aznaviylar davlatida sulton faqat boshqaruv zamzi bo‘lmasdan, davlat tizimlarining ishlashi unga bog‘liq bo‘lgan. Bosh vazir barcha imtiyozlarga ega bo‘lishga qaramasdan, u sultonga bo‘ysungan. Bayhaqiy va Gardiziy asarlarida yozilishicha, hukmdor va shahzodalar uchum “amir” va “sulton” unvoni qo‘llanilgan. Bu hukmdorlikning ma’naviy alomatlaridan sanalgan. G‘aznaviylar davrida vazirlik idorasi eng muhim ma’muriy organ edi2. Bosh vazir sultondan keyingi ikkinchi shaxs bo‘lsa ham, amalda u 1 Nizomulmulk. “Siyosatnoma”. — T.: Yoshlar matbuoti, 2022. 2 Ziyo Azamat. “Uzbek davlat