PARAZIT CHUVALCHANGLARNING INSON SALOMATLIGIGA TA'SIRI

Аннотация

Ushbu ilmiy maqola parazit chuvalchanglarning inson salomatligiga ta’sirini o‘rganishga bag‘ishlangan. Parazitlarning tasnifi, hayotiy tsikllari va mezbon organizmdagi ta’siri haqida ma’lumotlar keltirilgan. Tadqiqotda parazitlarning organizmga kirish yo‘llari, patologik jarayonlar, patogenezi va klinik asoratlari tahlil qilingan. Shuningdek, ularning mexanik, toksik, allergik va immunologik ta’sirlari aniqlangan. Parazitlarga qarshi kurash va profilaktika usullari, shu jumladan antigemint preparatlari, sanitariya-gigiyena choralari va vaksinatsiya samaradorligi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqot natijalari parazitli kasalliklarni davolash va profilaktika choralarini ishlab chiqish uchun muhim manba hisoblanadi. Kalit so’zlar: Parazit chuvalchanglar, inson salomatligi, patogenezi, asoratlar, antigemint preparatlar, sanitariya-gigiyena, vaksinatsiya, ekologik nazorat, askaridlar, teniyalar, giardiyalar, schistosomalar, fasciola, ta’sirlar, o‘pka, jigar, neyrotsistiserkoz, autoimmun kasalliklar, parazit antigenlari, fekal-oral yo‘l, oziq-ovqat gigiyenasi, ichak obstruksiyasi, peritonit, fibroz, sirroz, xolangit, markaziy asab tizimi, epileptik tutqanoqlar, malabsorbsion sindrom, immunosupressiya, invaziya, diagnostika, kasalliklar, tarqalish, tibbiy madaniyat. 1. Parazit chuvalchanglar va ularning biologik xususiyatlari Parazitizm biologik tizimlarda murakkab va o’zaro bog’langan jarayon bo’lib, turli organizmlar o’rtasidagi hayotiy munosabatlarni ifodalaydi. Parazit chuvalchanglar — metazoa turkumiga mansub bo’lib, odam kabi boshqa Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 376 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT organizmlarda yashash, o’sish va ko’payish uchun zaruriy shart-sharoitlar yaratadi va uning resurslarini o’zlashtiradi. Ular inson organizmida turli patogenetik jarayonlarga sabab bo’lishi mumkin. Parazitlar, masalan, askaridlar, trichinellalar, teniyalar va schistosomalar o’ziga xos morfologik va fiziologik xususiyatlarga ega. Har bir parazitning ko’payish sikli va biologik xususiyatlari o’ziga xosdir. Askaridlar ikki turdagi ko’payish jarayoniga ega bo’lib, larvalarining migratsiyasi kabi fazalar mavjud. Teniyalar va schistosomalar esa maxsus ekologik sharoitlar talab qiladi. Parazitlarning morfologik va fiziologik moslashuvlari ularning mezbon organizmda yashashga imkon beradi, bu esa kasalliklarning rivojlanishini murakkablashtiradi va davolashni qiyinlashtiradi. Parazitlar organizmning immun tizimi bilan doimiy kurashda bo’lib, survivalini ta’minlash uchun immunosupressiv mexanizmlarni faollashtiradi. 2. Inson organizmiga parazit chuvalchanglar kirib borishi va infektsiya mexanizmi Parazit chuvalchanglarning inson organizmiga kirib borishi va infektsiya mexanizmi kompleks va ko’plab biologik jarayonlar bilan bog’liq bo’lib, ular har bir parazit turiga xos o’ziga xos fazalar va moslashuvlarni o’z ichiga oladi. Parazitlarning mezbon organizmga kirish yo’llari turli xil bo’lib, ular tashqi muhitga moslashgan tarzda ko’payish va invaziv shakllar hosil qilish orqali amalga oshadi. Yuqori darajada infeksiyalashgan muhitda yashovchi parazitlar, odatda, atrof-muhit sharoitlariga qarshi o’zlarini himoya qilish uchun ko’plab mexanizmlar ishlab chiqadilar. Parazitlar orasida, masalan, askaridlar, trichinellalar, teniyalar va schistosomalar kabi organizmlar mezbon tanasiga turli usullar orqali kirishadi va o’zlarining bioximiya va fiziologiyasiga mos ravishda adaptatsiya qilishadi. Askaridlar (Ascaris lumbricoides) kabi parazitlar, insonning ichak tizimiga tuxumlar orqali kirib, ular gastointestinal tizimda o’sib rivojlanadi. Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 377 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Tuxumlar ichakni tark etganidan so’ng, ularning lardanlari organizmning boshqa tizimlariga, xususan, qon tomirlaridan o’tib, o’pkaga kirib boradi va oxir-oqibatda ichakka qaytib boradi. Shu tarzda, parazitlar o’z hayot tsiklini yakunlash uchun ko’plab fiziologik va morfologik jarayonlardan o’tadi. Trichinella spiralis kabi boshqa bir parazit, mushak to’qimalarida invaziv bo’lib, odam organizmiga oziqlanish uchun kirib, muskulda qichishish va og’riqlarga olib keladigan jinsiy tizimda rivojlanadi. Parazitning organizmga kirish jarayonida, immun tizimi birinchi navbatda unga qarshi himoya reaksiyasini boshlaydi. Biroq, ko’plab parazitlar, xususan, teniyalar va schistosomalar, mezbonning immun javobini cheklash uchun evolyutsiyalashgan mexanizmlarga ega. Masalan, teniya (Tenia solium) o’zining yashash muhitini organizmda qulay sharoitga aylantirish uchun immun tizimiga qarshi kimyoviy moddalardan foydalanadi, shu bilan birga uning invaziv shakllari, xostning ichak mikrobiozini va immun tizimini bostiradi. Schistosomalar esa mezbonning immun tizimini manipulyatsiya qilib, o’z hayot tsiklini davom ettirish uchun uzoq muddatli yashashga imkon beradi. Shunday qilib, parazitlarning inson organizmiga kirish mexanizmi, nafaqat biologik moslashuv va evolyutsion Выпуск журнала №-23 Часть–3_ Апрель –2025 378 MODERN EDUCATION AND DEV