TALABALARDA MA`NAVIY-AXLOQIY MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHDA JADID PEDAGOGIKASINING AHAMIYATI

Аннотация

В данной статье раскрываются сведения о развитии духовно-нравственной культуры учащихся с помощью современной педагогики, а также о значении современной педагогики и ее актуальности. Для нас апробированный практический опыт джадидизма служит важным духовно- теоретическим источником создания Нового Узбекистана и Третьего Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 81 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Возрождения. Потому что идеи и программы джадидов, как признал глава нашего государства, во всех отношениях совместимы и гармонируют со стратегией строительства Нового Узбекистана. Ключевые слова: Античная литература, культура, образование, этика, педагогическое наследие, общечеловеческие качества, совершенный человек. Kirish:Jadid pedagogik merosi vositasida talabalarning ma'naviy-axloqiy sifatlarini tarbiyalash va rivojlantirish dolzarb masaladir.Milliy o‘zlikni shakllantiradigan uchlik – o‘tmish, bugun va kelajak hamma davrlarda ham zamonning ziyolilari, xalqning kelajagi uchun qayg‘uradigan fidoyilarning diqqat markazida bo‘lib kelgan. Ayni kunda ham bu haqiqatni yanada teran anglash, yangi rivojlanish bosqichida boy milliy tajribadan samarali foydalanish masalasiga davlat darajasida katta ahamiyat qaratilmoqda. Avvalo, Renessans pedagogikasi tarixiga qisqa nazar tashlasak. O‘zbekiston hududida birinchi Renessans pedagogikasi Sharqda pedagogik fikrlar rivojlanishi uchun katta hissa qo‘shgan Muhammad Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniylar nomi bilan boshlanadi. Yevropa va Amerikada XX asrning 50-yillarida paydo bo‘lgan insonparvarlik pedagogikasi aslida Sharqdagi ilk Uyg‘onish davri pedagogikasining tub mohiyati va negizini tashkil etgan. Ikkinchi Renessans pedagogikasining paydo bo‘lishi va taraqqiyoti esa temuriylar saltanati bilan bog‘liqdir. Bu davrda yashab ijod qilgan Mirzo Ulug‘bek, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Boburning faoliyati va ilmiy-pedagogik qarashlari tahsinga sazovordir. Mirzo Ulug‘bek o‘z davrida uchta (Buxoro, Samarqand va Gʻijduvonda) madrasa qurdirib, oliy ta’lim tizimini tubdan isloh qilgan. Mirzo Ulug‘bek madrasalaridagi ta’lim olish uch bosqichni (anda, aust, a’lo) o‘z ichiga olib, diniy va dunyoviy bilimlarni mukammal o‘rgatuvchi chinakam ma’nodagi oliy ta’lim muassasasi namunasi bo‘lgan. E’tibor qaratilsa, bugun jahonda oliy ta’lim muassasalarida kadrlar tayyorlash bosqichlarining (bakalavr, magistr, doktorantura) yorqin namunasi Mirzo Ulug‘bek tomonidan ilk bor amalga oshirilganligiga guvoh bo‘lish mumkin. Yurtboshimiz ta’kidlab o‘tganlaridek, mamlakatimizda “Uchinchi Renessansni yigirmanchi asrda ma’rifatparvar jadid Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 82 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bobolarimiz amalga oshirishlari mumkin edi. Nega deganda, bu fidoyi va jonkuyar zotlar butun umrlarini milliy uyg‘onish g‘oyasiga bag‘ishlab, o‘lkani jaholat va qoloqlikdan olib chiqish, millatimizni g‘aflat botqog‘idan qutqarish uchun bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etganlar va shu yo‘lda o‘zlarining aziz jonlarini ham qurbon qildilar. Ular “Dunyoda ilmdan boshqa najot yo‘q va bo‘lmagay” degan hadisi sharifni hayotiy e’tiqod deb bildilar”. Uchinchi Renessansga erishish o‘z navbatida, yangi Renessans pedagogikasini yaratishni talab etadi. Bu esa milliy Uyg‘onish peda- gogikasi atoqli vakillarining ilmiy-pedagogik, adabiy merosini chuqur o‘rganish hamda innovatsiya va tarixiy tajribani uyg‘unlashtirishni taqozo qiladi.Keling siz bilan jadid adabiyoti bilan talabalarda ma`naviyatni,axloqni,o`zlikni,adolatni shakllantirishga xizmat qiladigan bir qator jihatlarini ko`rib chiqamiz.Abdulla Qodiriy romanlarini sevib o‘qishining sababi shundaki, ularda milliy tafakkur shu’lalari balqib turadi. Butun bu asarlarni o‘qish davomida o‘quvchining ruhiy olami o‘zgaradi, insoniyatga xos bo‘lgan yaxshi fazilatlar bilan uchrashadi, ba’zida esa bu fazilatlarning xira tortganligi uni iztirobga soladi. “O‘tkan kunlar” romanini o‘qish jarayonida o‘quvchi o‘zbek millatiga xos odob-axloq ko‘rinishlarining guvohi bo‘ladi,muomala madaniyatining turli qirralariga duch keladi, ota va farzand munosabatlaridagi o‘ziga xos nozik jihatlarni anglaydi. “Mehrobdan chayon” romanini o‘qish jarayonida o‘quvchi har xil kayfiyatga tushadi:bu dunyoning adolatsizligidan bir xafa bo‘lsa, asar qahramoni Anvarning erishgan kamolotidan bir xursand bo‘ladi, bir mulohaza qiladi oilaviy munosabatlardagi sharqona odob xususida, bir o‘yga toladi davlat boshqaruvidagi adolatsizliklarni o‘ylab.[3] Shuningdek,o‘quvchi asarda do‘stga sadoqat, muhabbatda vafo kabi tushunchalarning mazmun-mohiyatini chiroyli satrlarda, ta’sirchan tasvirlarda ko‘ra oladi.O‘z asarlarida o‘zini qiynayotgan muammolarni, qalbini og‘ritayotgan og‘riqlarni qalamga olishga odatlangan Cho‘lponning “Kecha va kunduz”romani ham o‘quvchi ma’naviyatini yuksaltirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Mustamlaka zulmidan ezilayotgan xalqning nochor ahvolini, jamiyat tanazzulini ochiq-oydin yoritib beruvchi ushbu asar bilan tanishar ekan, kitobxon as