XX ASRNING IKKINCHI YARMIDA MARKAZIY OSIYODAGI DEMOGRAFIK-MIGRATSION JARAYONLAR TARIXIGA NAZAR

Аннотация

Ushbu maqolada XX asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyoda sodir bo’lgan aholi demografiyasi va migratsiyasiga oid ba’zi tarixiy jarayonlarni tahlil qilishga harakat qilingan. Tarixiy jarayonlarni o’rganishda siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy masalalarga ham duch kelinganligi va bu jarayonlar hali davom etayotganligi tufayli chuqur ilmiy izlanish talab etiladi. Kalit so’zlar. Migratsiya, tug’ilish,ko’chirish, statistika, etnik guruhlar, o’zlashtirish. XX asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyoda tug'ilish darajasi ancha yuqori edi, bu esa aholi sonining tez o'sishiga olib keldi. Biroq, 1990-yillardan boshlab tug'ilish darajasi pasayishni boshladi, bu esa demografik o'sish sur'atlarini sekinlashtirdi. O'lim darajasi esa, ayniqsa bolalar o'limi darajasi, sog'liqni saqlash tizimining yaxshilanishi va turmush darajasining o'sishi natijasida pasaydi. Yuqori tug'ilish darajasi tufayli Markaziy Osiyo mamlakatlarida yosh aholi ulushi yuqori. Bu esa ta'lim, ish joylari va ijtimoiy xizmatlarga bo'lgan talabni oshiradi. Markaziy Osiyoda erkaklarning ulushi ayollarga nisbatan ko'proq. Bu, qisman, ayollarning o'lim darajasi erkaklarga nisbatan yuqori bo'lishi bilan bog'liq. Markaziy Osiyo mamlakatlarida ishsizlik, past ish haqi va iqtisodiy imkoniyatlarning cheklanganligi ko'plab odamlarni boshqa mamlakatlarga, ayniqsa Rossiyaga mehnat migratsiyasiga majbur qildi. Sovet davrida Markaziy Osiyo mamlakatlarida siyosiy beqarorlik va qashshoqlik ko'plab odamlarni boshqa mamlakatlarga ko'chib ketishga majbur qildi. Markaziy Osiyo jamiyatlarida ta'lim va sog'liqni saqlash xizmatlarining cheklanganligi ko'plab odamlarni boshqa mamlakatlarga ko'chib ketishga undadi. Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 92 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Migratsiya natijasida Markaziy Osiyo jamiyatlarida madaniy xilma-xillik kuchayib, turli madaniyatlarning o'zaro ta'siri kuzatildi. Bundan tashqari ijtimoiy tartibsizliklar, jinoyatchilik va boshqa muammolar paydo bo'lishi mumkin. Jinoyatchilikning o'sishi kuzatilishi mumkin, chunki ko'plab migrantlar ishsiz va qashshoq bo'lib, jinoyatga moyil bo'lishi mumkin. chunki ko'plab migrantlar ishsiz va qashshoq bo'lib, mahalliy aholi bilan raqobatlashishi mumkin. Sovet davridagi migratsiya tendentsiyalari orasida quyidagilarni ta'kidlash mumkin: - Oʻrta Osiyo respublikalarida mahalliy aholining iqtisodiy oʻziga xosligi (hunarmandchilik va dehqonchilik yoki chorvachilik) tufayli yevropaliklarning ommaviy migratsiyasiga sabab boʻlmasdan turib oʻz sanoatini yaratish; – ochlik, repressiya va kolxozlardan spontan qochish; - rejim qaysidir ma'noda uni "hafa qilgan" deb hisoblagan ayrim ijtimoiy guruhlar, keyinchalik etnik guruhlar vakillarini ommaviy surgun qilish; - urush davridagi evakuatsiyalar; - rejimning mahalliy bo'lmagan aholini ommaviy ko'chirish orqali mintaqada o'z kuchini mustahkamlash istagi. XX asrning ikkinchi yarmida sanoat tarmoqlarini rivojlantirish uchun Toshkent, Olmaota, Bishkek, Dushanbe va Ashxobod kabi shaharlar sanoat markazlariga aylantirildi. Og‘ir sanoat (mashinasozlik, metallurgiya, kimyo sanoati) va yengil sanoat korxonalari ochildi. Bu esa shaharlarda ishchi kuchiga bo‘lgan talabni oshirdi va qishloq aholisi shaharlarga ko‘chishga majbur bo‘ldi. Qishloq aholisi shaharlarga ko‘chib, urbanizatsiya tezlashdi. Shu orqali qishloq aholisi ham zamonaviy turmush tarziga moslashdi. Ba’zi etnik guruhlar (koreyslar, chechenlar, tatarlar va boshqalar) Sovet hukumatining qarori bilan Markaziy Osiyoning turli shaharlariga joylashtirildi. XX asrning ikkinchi yarmida Markaziy Osiyodagi urbanizatsiya jarayoni sanoatlashtirish, migratsiya va majburiy ko‘chirishlar natijasida tezlashdi. Shaharlarda ko‘p millatli jamiyatlar shakllandi va bu hududning iqtisodiy, madaniy va ijtimoiy hayotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Mustaqillik davrida esa urbanizatsiya milliy o‘zlikni anglash va iqtisodiy qiyinchiliklar fonida davom etdi. Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 93 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Chor hukumati ham shunday harakat qildi (kichikroq bo‘lsa-da), lekin ko‘chmanchilarga bir qancha imtiyoz va imtiyozlar bergan bo‘lsa, sovet hokimiyati davrida, hech bo‘lmaganda 1960-yillardan boshlab “ruszabonlar” O‘rta Osiyoda o‘zlarini “ikkinchi darajali odamlar” sifatida his qila boshladilar. Ulug 'Vatan urushi yillarida SSSRning g'arbiy viloyatlaridan Qozog'istonga 250 ming kishi evakuatsiya qilingan. 1950-yillarda. Bokira erlarni o'zlashtirish jarayonida Qozog'istonga 1,5 million kishi keldi va 20-asrda yopiq harbiy ob'ektlar yana 160 ming kishini qabul qildi Zamonaviy Qozog'iston hududiga 8,5 million kishi ko'chirildi, ulardan 1,9 millionga yaqini surgun qilindi va evakuatsiya qilindi. 1989 yilga kelib Qozog'istonning rus aholisi 6228 ming kishini tashkil etdi1. Boshqa tomondan, kollektivlashtirish natijasida qozoqlar soni (bu SSSRda qozoqlar kabi hech qanday xalqqa zarba bermagan) keskin kamaydi. 1926-1959 yillar uchun O'z respublikasi aholisida qozoqlarning ulushi 57,1 foizdan 30 foizga kamaydi. Tu