TERMIZ DAVLAT MUHANDISLIK VA AGROTEXNOLOGIYALAR UNIVERSITETI

Аннотация

Portland cement production is a complex and energy-intensive process that requires substantial fuel consumption. To mitigate energy and material costs, the production of composite-type cements is proposed. Specifically, by incorporating asphalt plant waste as an additive to the clinker component, significant savings in fuel and electricity can be achieved, while simultaneously contributing to environmental protection. Key words: Clinker, Portland cement, inert additives, mineral additive, waste, grinding, ecology, energy conservation. Surxondaryo viloyatida o‘ndan ortiq asfalt zavodlari bo‘lib ularning har biridan yiliga bir necha yuz tonna chiqindi chiqadi. Bu chiqindilar esa ishlatilish sohalari bo‘lmaganligi sababli ochiq maydonlarga to‘kilmoqda. Yildan yilga bu chiqindilarning miqdori ortib utilizatsiya qilish muammosi paydo bo‘lmoqda. Bugungi kunda chiqindilar muammosi ham ekologik ham siyosiy muammo hisoblanadi. Atrof-muhit muhofazasi kuchayib borayotgan bugungi kunda ushbu muammoni hal qilish samarali usullaridan biri sement zavod uchun zarur boʻlgan funksional xususiyatlarga ega xom ashyo sifatida foydalanish. Bizga malumki asfalt zavodining xom-ashyolarni qizitish qismida yuqori haroratda boradi, qizitish jarayoni asfaltni sifatini yaxshilaydi shu bilan birga turli organik qo‘shimchalardan tozalanadi. Bu jarayon boradigan silindr baraban ichidagi harorat 400-500ºC atrofida bo‘ladi. Bugungi kunda ishlab chiqarish chiqindilarini salbiy tasirini kamaytirish uchun “Muborak’’ gazni qayta ishlash zavodi, Buxoro neftni qayta ishlash zavodi, “Sho‘rtan’’ kimyo majmuosi kabi yirik tashkilotlar shartnoma asosida ishlab chiqarish chiqindilarini turli xil qurilish, xo‘jalik mahsulotlarini ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida yetkazib bermoqda. Portlandsement ishlab chiqarishda klinker sarfini kamaytirish maqsadida klinkerga aktiv va inert mineral qo‘shimchalar qo‘shishga ruxsat etiladi. Sherobod sement zavodida klinker qismiga 13,2 % ohaktosh, 3,5 % gips, 3,8 % zola shlaki qo‘shilib sharli tegirmonda maydalanadi. Zola shlak ham sanoat chiqindisi hisoblanadi. Zola shlak tarkibi 1-jadvalda keltirilgan. 1-jadval. 51 ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333 ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024 VOLUME-3, ISSUE-1 Zola shlak O‘lchov ГОСТ 5382-2019 talablari № Miqdori. tarkibi. birligi. bo‘yicha. 1 Si O % 43,31 2 2 Al O % 21,38 2 3 3 Fe O % 9,93 2 3 4 CaO % 5,49 5 MgO % 2,00 5 % dan oshmasligi kerak 6 SO % 0,32 3 7 Na O % 0,43 2 8 K O % 1,38 2 9 K/K % 15,76 10 To‘plam % 100 1450°C haroratda ham kuydirilgan erkin magniy oksid suv ta’sirida so‘nish qobiliyatini yo‘qotmaydi. So‘nish jarayoni betonda ham davom etishi mumkin. Natijada qorishma va beton yoriladi. Bunday holatni oldini olish uchun portlandsement tarkibidagi erkin magniy oksid miqdori 5% dan oshmasligi kerak. Ushbu tadqiqotda Sherobod va Termiz tumani asfalt zavodlarini chiqindilari tarkibi rentgen tahlili asosida o‘rganildi. Termiz tumani asfalt zavodi chiqindi mahsulotining tarkibi 2- jadvalda, Sherobod asfalt zavodi rentgen tahlili 3-jadvalda keltirilgan. 2-jadval. Termiz tumani asfalt zavodi O‘lchov ГОСТ 5382-2019 talablari № chiqindi Miqdori. birligi. bo‘yicha. mahsulotining tarkibi. 1 Si O % 33,29 2 2 Al O % 5,31 2 3 3 Fe O % 1,76 2 3 4 CaO % 24,80 5 MgO % 0,71 5 % dan oshmasligi kerak 6 SO % 1,55 3 52 ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333 ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024 VOLUME-3, ISSUE-1 7 Na O % 0,90 2 8 K O % 2,24 2 9 K/K % 29,45 10 To‘plam % 100 3-jadval. Sherobod tumani asfalt zavodi O‘lchov ГОСТ 5382-2019 talablari № chiqindi Miqdori. birligi. bo‘yicha. mahsulotining tarkibi. 1 Si O % 35,98 2 2 Al O % 8,56 2 3 3 Fe O % 3,57 2 3 4 CaO % 19,19 5 MgO % 2,33 5 % dan oshmasligi kerak 6 SO % 0,36 3 7 Na O % 1,51 2 8 K O % 3,93 2 9 K/K % 24,57 10 To‘plam % 100 Olingan natijalardan asfalt zavodlarining chiqindilarini portlandsement ishlab chiqarishda qo‘shimcha sifatida foydalanish mumkinligini va bu chiqindilar tarkibida sifat buzilishiga sabab bo‘ladigan brikmalar yoqligi aniqlandi. Asfalt zavodlari chiqindilaridan 3kg portlandsement namunasi tayyorlash uchun 13,2 % ohaktosh, 3,5 % gips va 3,8 % asfalt zavodi chiqindisidan ishlatildi. Massa hisobida 3000 gramm klinkerga nisbatan 396 gramm ohaktosh, 105 gramm gips, 114 gramm chiqindi va 2385 gramm klinker sarflandi. Olingan namunalarni qo‘shimcha miqdori Sherobod sement zavodi kimyoviy laboratoriyasida ko‘rib chiqildi. Buning uchun asfalt zavodi chiqindilari foydalanib olingan namunadan ikkita tigelga 5 grammdan tortib olamiz. Olingan birinchi namuna mufel pechida 973ºC issiqlikda bir soat qo’yiladi, ikkinchi tigelni esa 550ºC haroratda mufel pechida bir soat qoldiramiz. Bir soatdan so‘ng har ikki tigel mufel pechidan olinib idishlar sovutilib analitik tarozida tortib olinadi. Namuna tortilganda 975ºC da 0,3592 gramm va 575ºC da 0.0663 gramm kamaydi. 53 ISSN (E): 2992-9148 SJIF 2024 = 5.333 ResearchBib Impact Factor: 9.576 / 2024 VOLUME-3, ISSUE-1 Namunani PPPsini aniqlash uchun 975ºC gradusdagi