INGLIZ TILI O‘QITUVCHISINING KASBIY-GNOSTIK KOMPETENTSIYASINING TARKIBIY QISMLARINI

Аннотация

Mazkur maqolada bo‘lajak ingliz tili o‘ituvchilarining gnostic kompetensiyalari va ularning tarkibiy qisimlari haqidagi fikr mulohazalar bayon etilgan. Kalit so‘zlar: kasbiy-pedagogik kompetentsiya, kasbiy-gnostik kompetensiya, nutq kompetentsiyasi, kommunikativ xatti-harakatlar, professional vaziyat Ingliz tili o‘qituvchisining kasbiy-pedagogik kompetentsiyasining tarkibiy qismlarini aniqlash muammosiga bag‘ishlangan ilmiy ishlarning o‘tkazilgan nazariy tahlili asosida biz hozirgi paytda kasbiy va gnostik kompetensiyaning ahamiyati to‘g‘risida yakdil fikr mavjud emas degan xulosaga keldik. Tadqiqotchilar kasbiy- pedagogik kompetensiyaning tarkibiy qismiga kiruvchi turli subkompetentsiyalarni ajratib turadilar ("kasbiy-gnostik kompetensiya" tushunchasi tadqiqotimizning mohiyatini yanada chuqurroq va maqsadga muvofiq aks ettiradi, shu sababli biz bu termindan foydalandik). Kasbiy va gnostik kompetensiyaning har bir shaxsning rivojlanishi uchun muhit sifatida o‘rni juda katta. Shaxsni tarbiyalash shaxsning ko‘p madaniyatli jamiyat bilan o‘zaro ta’siri jarayonida shakllanadi. Shaxsning lingvistik madaniyat bilan aloqasi qanchalik xilma-xil va kengroq bo‘lsa, uning individual ta’lim olish istiqbollari ham shunchalik boy bo‘ladi. Ushbu aloqalarni tashkil qilishda uzoq vaqt davomida asosiy rol ingliz tili o‘qituvchisiga tegishli edi. Ingliz tilini o‘qitishning asosiy maqsadi aniq faoliyat bilan tanishishdir - ingliz tilidan foydalangan holda ma’lumotlarni uzatish va qabul qilish, ya’ni aloqa jarayonida qatnashish. Ingliz tili Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 276 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT darsi ingliz tili o‘qituvchisi faoliyati davomida hisobga olish kerak bo‘lgan o‘ziga xos xususiyatga ega. Yigirmanchi asrda olim-o‘qituvchilar N.V. Kuzmina, A.I. Shcherbakov va I.I. Salomatovlar o‘qituvchining funktsiyalariga e'tibor qaratdilar, kommunikativ, konstruktiv va tashkiliy funktsiya (NV Kuzmina) lar aniqlandi;: axborot, rivojlanish, yo‘naltirish, safarbarlik va gnostik funktsiyalar (A.I.Shcherbakov) bilan to‘ldirildi, gnostik, dizayn, konstruktiv-rejalashtirish, tashkiliy va kommunikativ funktsiyalar ta’kidlandi (I.I.Salomatov). Belgilangan kompenentlar sonidan qat'i nazar, pedagogik faoliyatning barcha funktsiyalari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq va o‘qituvchining kasbiy faoliyatining asosini tashkil etadi. Pedagogik faoliyatning gnostik funktsiyasi o‘qituvchi tomonidan pedagogik muammoni hal qilishning deyarli barcha bosqichlarida amalga oshiriladi, ya’ni bu "orqali" bo‘lib, uning maxsus maqsadini belgilaydi: 1. Professional-gnostik (bilimlarni egallash va ulardan foydalanish qobiliyati) (N.V. Kuzmina). Bundan tashqari, bu: a) gipotezalarni qurish va sinash qobiliyati; b) sezish va bir-biriga mos kelmaslik; v) olingan natijalarni tanqidiy baholash. 2. O‘qituvchining kasbiy-gnostik (kognitiv faoliyati): 1) atrofdagi dunyoni chuqur va har tomonlama anglash; 2) o‘z shaxsiyatining fazilatlariga qarab jarayonlar va tadqiqot natijalarini tahlil qilish; 3) qiyinchiliklarni aniqlash va muvaffaqiyatli ilmiy ish olib borish uchun sharoit yaratish maqsadida talabalar, magistrantlar, doktorantlarning ilmiy faoliyatini tahlil qilish. 3. Kasbiy va gnostik kompetensiya: a) pedagogik vaziyatlarni tahlil qilish; b) pedagogik vazifalarni shakllantirish; v) yangi bilimlarni egallash; d) muammolarni hal qilish jarayonini tahlil qilish; f) natijalar va real vaziyatni taqqoslash; g) belgilangan maqsadlardan natijalarni ajratish; h) og‘ishlarning sabablarini tahlil qilish; i) ushbu sabablarni bartaraf etish choralarini ishlab chiqish; j) yangi o‘qitish usullarini izlash (O.S. Dubovik). Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 277 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Ushbu professional va gnostik faoliyat modelini amalga oshirish uchun kasbiy fazilatlar talab etiladi. Shuni ta’kidlash kerakki, gnostik faoliyat predmetli va tashqi bo‘lishi mumkin. Bu sezgi yoki ramziy faoliyat bo‘lishi ham mumkin. Amaliy faoliyatdan farqli o‘laroq, gnostika ichki bo‘lishi ham ehtimoldan holi emas. Kasbiy-gnostik kompetensiya tuzilmasini ko‘rib chiqishga bag‘ishlangan bir qator ishlarni tahlil qilib, ingliz tili o‘qituvchisining professional-gnostik kompetensiyasining tarkibiga aniqlik kiritish zarur deb hisoblaymiz. Biz ingliz tili o‘qituvchisining kasbiy-gnostik malakasini shakllantirish va takomillashtirish uning barcha tarkibiy qismlarining birligida sodir bo‘ladi deb o‘ylaymiz. - nutq kompetentsiyasi (asosiy nutq faoliyatida - gapirish, tinglash, o‘qish va yozishda muloqot qobiliyatlarini amalda qo‘llash va tahlil qilish qobiliyatida namoyon bo‘ladi); - diskursiv kompetensiya (berilgan kommunikatsion vaziyatga muvofiq bayonot tuzish, yangi vaziyatlarni shakllantirish qobiliyatida ifodalanadi); - lingvistik kompetensiya (til tizimini (fonetika, lug‘at, grammatika) bilish, undan foydalanishning grammatik qoidalari, lingvistik birliklarni kasbiy va gnostik maqsadlarda ishlatish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat); - ijtimoiy-madaniy ko