IMKONIYATI CHEKLANGAN BOLALARNI UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA O‘QITISHDA KONSEPTUAL TALABLAR

Аннотация

Ushbu maqolada hozirgi kunda imkoniyati cheklangan bolalarning ta'lim-tarbiya olishlari uchun qilinayotgan amaliy ishlar, inklyuziv ta’lim va bu ta’lim to’g’risidagi qabul qilingan qonun va bu borada bugungi kundagi muammo va kamchiliklar hamda konseptual talablar xususida so’z yuritilgan. Kalit so’zlar: Pedagogik texnologiyalar, maxsus ta’lim, dars, pedagog, samaradorlik, ta’lim va tarbiya, imkoniyati cheklangan bolalar,kadrlar yetishmovchiligi,maxsus sharoitlar. 1.Kirish: Mavzuning dolzarbligi: Hozirgi kunda ta’lim tizimi har bir bola, jumladan, imkoniyati cheklangan bolalar uchun ham teng imkoniyatlar yaratishga intilmoqda. Inklyuziv ta’lim tamoyillari umumta’lim maktablarida nogironligi bor o‘quvchilar uchun maxsus sharoitlar yaratish orqali ularning jamiyatga integratsiyasini ta’minlashga qaratilgan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan qabul qilingan ta’lim strategiyalarida barcha bolalar, jumladan, nogironligi bor o‘quvchilarga ta’lim olish huquqi ta’minlanishi lozimligi ta’kidlangan. O‘zbekiston Respublikasi ta’lim siyosatida ham inklyuziv ta’lim muhim o‘rin tutadi. 2020-yil 23-sentabrda qabul qilingan yangi tahrirdagi "Ta’lim to‘g‘risida"gi qonunda barcha bolalar uchun sifatli ta’limni ta’minlash masalasi ko‘tarilgan. Shuningdek, 2020-yil 13-oktabrda Prezidentning PQ-4860-sonli qarori bilan tasdiqlangan "Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi qaror inklyuziv ta’lim rivojiga qaratilgan muhim hujjatlardan biridir. O‘zbekistonda inklyuziv ta’limni Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 317 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT rivojlantirish bo‘yicha 2021-yil 18-martda umumta’lim maktablarida bosqichma- bosqich amalga oshiriladigan 5 yillik reja tasdiqlangan bo‘lib, bu inklyuziv ta’limni amaliyotga joriy etishdagi muhim qadam hisoblanadi. Tadqiqotning maqsadi va vazifalari Ushbu maqolaning asosiy maqsadi imkoniyati cheklangan bolalarni umumta’lim maktablarida o‘qitishda qo‘llanilishi lozim bo‘lgan konseptual talablarni tahlil qilish va takliflar ishlab chiqishdan iborat. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan: Inklyuziv ta’limning asosiy tamoyillarini o‘rganish; Umumta’lim maktablarida imkoniyati cheklangan bolalar uchun yaratilgan sharoitlarni tahlil qilish; Xalqaro tajribani o‘rganish va O‘zbekiston ta’lim tizimiga mos takliflar ishlab chiqish; Pedagoglar va psixologlarning rolini aniqlash hamda ularning tayyorgarlik darajasini baholash. Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati Maqola natijalari ilmiy va amaliy jihatdan quyidagi foydali jihatlarga ega: 1. Ilmiy ahamiyati – Inklyuziv ta’limning nazariy asoslarini chuqurroq o‘rganishga hissa qo‘shadi, mavjud tadqiqotlarni yanada kengaytirishga imkon beradi. 2. Amaliy ahamiyati – Umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi, pedagoglarning malakasini oshirish uchun takliflar beriladi. 2.TADQIQOT METODOLOGIYASI: Tadqiqot uslublari Ushbu maqolada imkoniyati cheklangan bolalarni umumta’lim maktablarida o‘qitish bo‘yicha konseptual talablarni o‘rganish va tahlil qilish uchun quyidagi tadqiqot uslublari qo‘llanildi: Выпуск журнала №-23 Часть–4_ Апрель –2025 318 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT 1. Nazariy tahlil – inklyuziv ta’lim bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi, xalqaro konvensiyalar, ilmiy maqolalar va monografiyalar asosida tadqiqot olib borildi. 2. Empirik tadqiqot – umumta’lim maktablaridagi inklyuziv ta’lim sharoitlari, pedagoglarning tayyorgarlik darajasi va imkoniyati cheklangan o‘quvchilarning muammolarini o‘rganish maqsadida tajriba-sinov ishlari o‘tkazildi. 3. Sotsiologik so‘rov va intervyu – pedagoglar, ota-onalar va imkoniyati cheklangan o‘quvchilar o‘rtasida so‘rovnomalar o‘tkazilib, ularning inklyuziv ta’lim haqidagi fikrlari va ehtiyojlari o‘rganildi. 4. Taqqoslama tahlil – O‘zbekiston tajribasi dunyoning rivojlangan davlatlari (Buyuk Britaniya, Germaniya, Yaponiya) ta’lim tizimi bilan taqqoslanib, milliy ta’lim tizimiga mos takliflar ishlab chiqildi. Tadqiqot obyekti va predmeti Tadqiqot obyekti – umumta’lim maktablarida imkoniyati cheklangan bolalarni o‘qitish jarayoni. Tadqiqot predmeti – inklyuziv ta’limni joriy etish jarayonida qo‘llanilishi lozim bo‘lgan pedagogik va psixologik konseptual talablar. Tadqiqotning asosiy manbalari Tadqiqot jarayonida quyidagi asosiy hujjatlar va ilmiy manbalarga tayanildi: "Ta’lim to‘g‘risida"gi qonun (2020-yil 23-sentabr); "Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida"gi qaror (PQ-4860, 2020-yil 13-oktabr); O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida inklyuziv ta’limni joriy etish bo‘yicha 5 yillik reja (2021-yil 18-mart); Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va BMT tomonidan qabul qilingan inklyuziv ta’lim strategiyalari; Xalqaro tajriba va ilg‘or davlatlarning inklyuziv ta’lim sohasidagi tadqiqot ishlari.