QÍSSAXANLÍQ ÓNERINIŃ RAWAJLANÍWÍNDA ÚLES QOSQAN QÍSSAXANLAR

Аннотация

This article is discussed the art of storytelling in Karakalpakstan and the storytellers and poets who contributed to its development. Key words: Art, epic, folklore, storyteller, baqsı, value, genre. Insan ómirine gózzallıqtı alıp keliwshi hám onıń ruwxıy mádeniyatın bayıtıwshı, dúnyanı sanalı túrde ańlawdıń ózgeshe bir túri kórkem óner bolıp esaplanadı. Kórkem óner tarawı birqansha jónelislerdi óz ishine aladı. Sonday - aq, baqsıshılıq, sazendeshilik, qıssaxanlıq, jırawshılıq sıyaqlı ónerler qaraqalpaq xalqında ázel - ázelden kiyatırǵan tiykarǵı ónerler bolıp esaplanadı. Bul ónerler awız eki usılda ustaz - shákirt jolında dawam etip, atadan - balaǵa ótip mádeniy miyrasımız sıpatında saqlanıp búgingi kúnge shekem jetip kelgen. Ásirese, qaraqalpaq xalqında qıssaxanlıq óneri tiykarınan erte dáwirlerden baslap payda bolǵan. Qıssaxan — liro - epikalıq janrdaǵı dástanlardı, tariyxıy qıssalardı, táriyip hám arnaw qosıqların muzıkalıq ásbablarısız namaǵa salıp atqarıwshı. Qıssaxanlardıń repertuarı baqsılar qosıqlarına bir qansha jaqın bolsada, atqarıw usılı, namaları ózgeshe bolǵan.1[Алламуратов А:1:34] XIX ásirden baslap qaraqalpaq kórkem óner mádeniyatı óziniń rawajlanıwı óziniń basqıshlarına iye boldı. Qaraqalpaqstanda qıssaxanlıq ónerin en jaydırıwda izertlegen ilimpazlar Q.Ayımbetov, Q.Maqsetov, Á.Paxratdinov, H.Ótemuratova, Z.Bekbergenova, X.Dáwletnazarovlar óziniń salmaqlı úlesin qosqan. 1Алламуратов А., Доспанов.О., Тилеумуратов.Г. Қарақалпақстан көркем-өнер атамаларының сөзлиги.Нөкис. «Билим» 1991-Б.34 1 37 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 7 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Máselen, Qallı Ayımbetov óziniń «Xalıq danalıǵı» kitabında qıssaxanlıq óneri hám xalıqqa belgili qıssaxanlar haqqında keńnen maǵluwmat berip ótken 2 . [Tajetdinova S, Niyazbaeva: A:7:270] Bul ónerdiń rawajlanıwında XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatı tiykarshılarınıń biri qıssaxan shayır Seyfulǵabit Májitov ádebiyatımız tariyxında óziniń poeziyalıq, prozalıq, dramalıq shıǵarmaları menen óshpes iz qaldırǵan úlken talant iyesi. 3Ol 1869-jılı Kazan guberniyasınıń Arsha rayonı “Ortem” awılında kámbaǵal shańaraqta tuwıladı. Seyfulǵábittiń ákesi Májit Abdulzákip ulı 1877-jılı tuwılǵan jerin taslap, dáslep Qazaqstannıń Aqtóbe qalasına, sońınan kárwanlarǵa ilesip Qaraqalpaqstannıń Qońırat qalasına kóship keledi. Endi jaslayınan zeyinli hám ilgir Seyfulǵábit otırıqshı qaraqalpaq xalqınıń tilin, ádebiyatın hám mádeniyatın jaqınnan úyrene baslaydı. S.Májitov shıǵarmalarınıń óz waqtında óz aldına kitap bolıp arnawlı shıqpaǵanınday, onıń ómiri hám dóretiwshiligi de óz waqtında jetkilikli dárejede bahalaw tappadı.4 Onıń dóretiwshiligi boyınsha óz waqtında jazılǵan sın pikirler kóbirek subektiv sıpat iyeledi. Máselen, A.Begimovtıń “S.Májitovtıń ádebiyat jıyıntıǵına sın” recenziyasında bir jaqlama ayıplaw baǵıtı kúshli orın aldı, recenziya avtorı S.Májitovtıń bul recenziyanı dúzgen úlken úlgili miynetine negedur itibar bermey kitapqa tiykarsızdan tiykarsız “jámiyetke payda bererlik jaǵı joqtıń qasında” dep unamsız baha beredi. S.Májitov eski mektep , medresede oqıp bilim alǵan adam bolǵanlıqtan onıń shıǵarmasınıń tilinde arab, parsı, ózbek, tatar, tillerinen kirgen sózler jiyi ushırasıp turatuǵın edi.5 Degen menen, bul kishkene qátelikler onıń pútkil dóretiwshilik baǵıtındaǵı jetiskenliklerdi joqqa shıǵaratuǵın derekler bolmawı kerek. Ol 1884- 1889-jılları Tallıq jaǵasındaǵı Kulen bolıstıń xatshısı bolıp islegen jılları qaraqalpaq xalqınıń ataqlı shayırı Berdaq penen ushırasadı. Bul ushırasıw onda úlken tásir qaldıradı. S.Májitov 1920- jılı Qońırat rayonlıq atqarıw komitetiniń xatkeri, 1921-1922-jılları rayonlıq Xalıq bilimlendiriw bóliminiń baslıǵı bolıp isleydi. 1925-1926-jılları Tashkentte bolıp qaraqalpaq mektepleri ushın «Álipbe», «Egedeler sawatı», «Oqıw kitabı» (1925) kitapların dúzedi. 1920-1927-jılları Tórtkúlde «Erkin qaraqalpaq» gazetasında juwaplı xatker bolıp islese, 1932-1934-jılları Qıpshaqta suw xojalıǵı tarawında, 1934-jılı Tórtkúlde úlketanıw muzeyinde jumıs isleydi. Ol 1925-jılı Xorezm Xalıq respublikasınıń «Qızıl bayraq» ordeni menen sıylıqlanadı.6 Úlken talant iyesiniń «Tańlamalı shıǵarmaları» (1965), «Ata menen bala» (1970) gúrrińler toplamı, «Shıǵarmaları» (1992) qayta tayarlanıp basıldı. S.Májitov dramaturgiya tarawında «Sońǵı selteń», «Sabaq», «Jigit boldıq», «Ernazar alakóz», «Baǵdagúl», «Gúlim-Tayman» piyesaların jazǵan bolsa, qoljazba túrinde qalǵan «Qulmurat», «On toǵız», «Súyin hám Sara» romanların jazadı. Qaraqalpaq ádebiyatında poeziya, proza, dramaturgiya hám mádeniyat tarawlarında pidayı islegen ájayıp talant iyesi. 1937-jılı jeke adamǵa sıyınıwshılıq dáwiriniń qurbanı bolıp, nahaqtan «xalıq dushpanı» dep qamaladı hám 1938-jılı 69 jasında biymezgil qaytıs boladı.7 2S.Tájetdinova, A.Niyazbaeva Qıssaxanlıq óneriniń rawajlanıwı hám onıń jaslar tárbiyasındaǵı áhmiyeti//Ájiniyaz Qosıbay ulınıń ádebiy miyrasın úyreniw atamasındaǵı xalıqaralıq ilimiy-teoriyalıq konfe