OʻZBEKISTONDA YOʻQOLIB BORAYOTGAN OʻSIMLIKLAR VA ULARNI KOʻPAYTIRISH

Аннотация

В этой статье это обсуждается в Узбекистане, который исчезает, и сохранение. Ключевые слова: Красная книга, Дерево Зарафшан, Каафман Лола, Великая Лола, Инженер, изменение климата, фактор окружающей среды, Красная книга Узбекистана. Kirish qismi Qizil kitob – yoʻqolib borayotgan yoki yoʻqolish xavfida boʻlgan noyob oʻsimlik va hayvon turlarini qayd qiluvchi davlat hujjati. Bu hujjat davlat tomonidan muhofaza qilinadi. Qizil kitobda oʻsimlik va hayvon turlari sonining kamayishi, Выпуск журнала №-23 Часть–4_Апрел –2025 113 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT areallarining qisqarib borishi sabablari yoritiladi; ularni saqlab qolish uchun tavsiyalar berib boriladi. Qizil kitobga kiritilgan oʻsimliklar va hayvonlarga qasddan shikast yetkazish, qonun bilan belgilangan tartibda jazolanadi. Oʻzbekistonda oʻsimlik dunyosi juda boy va xilma-xil bo‘lib, minglab yovvoyi va xonaki oʻsimlik turlari mavjud. Bu oʻsimliklar orasida dunyoda yagona yoki faqat Markaziy Osiyoda uchraydigan noyob va endemik turlar ham bor. Bu oʻsimliklarning yoʻqolib borish xafi ortmoqda. Uning sabalaridan bir ekologiyaning oʻzgarib borishi. Ammo afsuski, so‘nggi yillarda ekologik muammolar, inson faoliyati, iqlim oʻzgarishlari kabi omillar sababli ayrim oʻsimliklar yoʻqolish arafasida turibdi. Bu esa nafaqat tabiat, balki kelajak avlodlar uchun ham jiddiy tahdid hisoblanadi. Shu sababli yoʻqolib borayotgan oʻsimliklarni asrash va koʻpaytirish dolzarb masalalardan biridir. Bu oʻsimliklarning koʻpayishiga har inson oʻz hissasini qoʻshishi lozim. Agar bu oʻsimliklar kamayib ketsa, havo ifloslanadi va ekologiyaga katta zarba boʻladi. Ibn Sino bobomiz taʼkidlaganidek: chang boʻlmasa, inson ming yil umr koʻradi deganlar. Yer sayyorasi ifloslanishi natijasida, odamzod, balki butun hayvonot olami, qushlar hatto oʻsimlik olamiga katta talofatlar yetadi. Bugungi kunda Oʻzbekistonda 4500 dan ortiq yovvoyi oʻsimlik turi mavjud bo‘lib, ularning 400 dan ortig‘i “Qizil kitob”ga kiritilgan. Bular orasida Greig lola, Kaufman lola, Zarafshon archa, Sirdaryo tulkiquyruq, va boshqa koʻplab turlar bor. Ushbu oʻsimliklar oʻziga xos biologik tuzilishga ega boʻlib, ular faqat Oʻzbekistonning maʼlum hududlarida uchraydi. Grelg lola: Greyg lolasi (lotincha: Tulipa greigi) – bir urugʻpallalilar sinfi, loladoshlar oilasi, lola turkumiga mansub gulli oʻsimlik turi. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kamyob, endemik tur sifatida kiritilgan. Toshkent viloyati hududidagi togʻ tizmalarida tarqalgan. Выпуск журнала №-23 Часть–4_Апрел –2025 114 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Kaufman lolasi ( lotincha: Tulipa kaufmanniana) — Loladoshlar oilasiga mansub lola (Tulipa) turkumiga kiruvchi bir pallali o‘simlik turi. Zarafshon archasi – Markaziy Osiyoning tog‘li hududlarida, asosan, O‘zbekistonning Zarafshon tizmasida o‘sadigan noyob daraxt turi. U Archadoshlar oliasga mansub daraxt. Xususiyatlari: Tashqi ko‘rinishi: Changal yoki alohida o‘suvchi, balandligi 3- 10 metr atrofidagi doimiy yashil daraxt. Barglari: Ignasimon yoki mayda tangachasimon, rangi to‘q-yashil.Mevalari: Mayda, dumaloq, qora yoki ko‘kimtir rangdagi sharsimon mevalari bor.Tarqalishi va ekotizimdagi o‘rni: Zarafshon archasi O‘zbekiston, Tojikiston, Qirg‘iziston va Turkmanistonning tog‘li hududlarida uchraydi. U qurg‘oqchil va tog‘ jinslari orasida o‘sishga moslashgan. Ushbu daraxt:Tog‘ ekologiyasida muhim ahamiyatga ega, eroziyaga qarshi kurashda yordam beradi. Havo sifatini yaxshilaydi, kislorod ajratadi.Mahalliy hayvonlar uchun boshpana va oziq manbai hisoblanadi. Zarafshon archasining ahamiyati: Dorivor xususiyatlari: Archaning efir yog‘lari antiseptik va tinchlantiruvchi ta’sirga ega. Yog‘ochi: Pishiq va chidamli bo‘lib, xalq amaliyotida turli asboblar tayyorlashda ishlatilgan. Hozirgi archalarni odamzod, xoʻjalik mollari sifatida ishlatmoqda. Выпуск журнала №-23 Часть–4_Апрел –2025 115 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Manzarali o‘simlik: Bog‘ va xiyobonlarga ekish uchun mos. Muhofaza holati: Zarafshon archasi sekin o‘sadigan daraxt bo‘lgani uchun uni kesish va o‘tin sifatida ishlatish tabiatga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Shu sababdan, u ba’zi hududlarda himoya ostiga olingan. Yer yuzida odamzod koʻpayib borishi natijasida, tabiatga katta zarbalar bermoqda. Ularni sanab oʻtamiz: --- zavod va fabrikalardagi tutunlar va har yili yangi zavodlarning ortib borishi --- moshinalar, ulardagi zaharli tutunlar --- chorvachilikning koʻpayib borishi. Odamzod koʻpayib borishi natijasida goʻshtga, sutga va turli xil maxsulotlarga ehtiyoji ortib bormoqda. Bu esa tabiatga, turli xil oʻsimliklar kamayib ketishiga sabab boʻladi. --- daraxtlarning kamayishi, daraxtlar har xil gazlar yutib, kislorod chiqarishi sir emas. --- Daraxtlarning kamayishiga tabiiy iqlim ham sabab boʻlmoqda. Azon qatlami ekologiya buzilishi oqibatida yemiriladi. Quyoshdan kelayotgan nur ortib borishi natijasida oʻrmonlar yonib ketmoqda. Va shu kabi omillar tabiatga juda katta taʼsir koʻrsatib, oʻzlari bilmagan holda, tabiatni oʻzgartirishmoqda. Oʻsiml