ONTOGENEZ VA FILOGENEZ O‘RTASIDAGI BOG‘LANISHLAR

Аннотация

Mazkur ishda ontogenez (individual rivojlanish) va filogenez (evolyutsion rivojlanish) jarayonlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik tahlil qilinadi. Ontogenez organizmning tug‘ilishdan to yetuklikgacha bo‘lgan rivojini aks ettirsa, filogenez butun turning tarixiy taraqqiyotini ifodalaydi. Ular o‘rtasidagi munosabatni birinchi bo‘lib E. Gekkel izohlagan bo‘lib, uning nazariyasiga ko‘ra ontogenez filogenezning qisqargan va o‘zgartirilgan takrorlanishidir. Bu bog‘liqlik organizmlarning embrional rivojlanish bosqichlarida ajdodlarga xos belgilar namoyon bo‘lishi orqali yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ontogenezdagi o‘zgarishlar filogenezni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi va evolyutsion biologiya uchun katta ilmiy ahamiyat kasb etadi. Связь между онтогенезом и филогенезом. Абстрактный в работе анализируется взаимосвязь процессов онтогенеза (индивидуального развития) и филогенеза (эволюционного развития). В то время как онтогенез отражает развитие организма от рождения до взрослой жизни, филогенез представляет собой историческое развитие целого вида. Связь между ними впервые объяснил Э. Геккель, согласно теории которого онтогенез представляет собой сокращенное и измененное повторение филогенеза. Эта связь отчетливо проявляется в проявлении предковых признаков на стадиях эмбрионального развития организмов. Изменения в онтогенезе играют важную роль в формировании филогенеза и имеют большое научное значение для эволюционной биологии. The relationship between ontogenesis and phylogenesis Выпуск журнала №-23 Часть–5_ Апрель –2025 250 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Annotation.This work analyzes the relationship between the processes of ontogenesis (individual development) and phylogenesis (evolutionary development). While ontogenesis reflects the development of an organism from birth to adulthood, phylogenesis represents the historical development of the entire species. The relationship between them was first explained by E. Haeckel, who, according to his theory, ontogenesis is a reduced and modified repetition of phylogenesis. This relationship is clearly visible through the manifestation of signs characteristic of ancestors at the embryonic stages of development of organisms. Changes in ontogenesis play an important role in shaping phylogenesis and are of great scientific importance for evolutionary biology. Kalit so‘zlar: Inson ontogenezi, inson filogenezi, embrional rivojlanish, evolyutsion biologiya, biogenetik qonun, Gekkel nazariyasi, morfologik o‘xshashlik, filotipik bosqich, homila rivojlanishi, tarixiy evolyutsiya. Asosiy qism Xordalilar tipining har xil sinflarga kiruvchi vakillarining homilalari rivojlanishi bosqichlarini solishtirib o’rganish natijasida K.Ber homilalar o’xshashligi qonunini kashf etdi. Bu qonunning asosiy qoidalari quyidagicha ta’riflanadi: 1. Bir sinfga kiruvchi hayvonlar homilalari rivojlanishning ilk bosqichlari o’xshash bo’ladi. 2. Homilalarda avval tipga xos umumiy belgilar, keyin esa sinfga, avlodga, turga va individual xos belgilar rivojlanadi. 3.Bir tipga kiruvchi organizmlarning homilalari rivojlanib borishi davomida tobora bir – biridan farqlanib boradi. K. Ber evolyusionist bo‘lmagani uchun bu qonuni filogenez bilan bog’lay olmadi. 1866-yilda E.Gekkel va F.Myuller asosiy biogenetik qonunni kashf etishdi. Bu qonunga asosan ontogenez filogenezning qisqacha va tez takrorlanishidir. Ajdodlar uchun xos belgilarning qaytarilishi rekapitulyasiya deyiladi. Homilaning ilk rivojlanish bosqichlari konservativ xarakterga ega bo’lib, to‘liq yuzaga Выпуск журнала №-23 Часть–5_ Апрель –2025 251 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT chiqadi.Bunday belgilarga xorda, nerv naychasi ichak,somitlar rivojlanishi misol bo‘la oladi.Konservativ belgilar rekapitulyassiyasi palingenez deyiladi. Senogenezlar keyingi avlodlar embrogenezida ham qaytariladi, lekin yutuk organizmlarda saqlanmaydi.Ularga provizor a’zolar: amnion, xorion, allontois, sariqlik qopchasi, plastena misol bo‘la oladi. Shunday qilib, senogenezlar ontogenezning ilk bosqichlarida adaptiv ahamiyatga ega. Filembriogenezlar yangi hosil bo’ladigan o’zgarishlarning ikkinchi xili bo’lib, ular homila davrida hosil bo’lsa ham ularning adaptiv ahamiyati yetuk organismlarda namoyon bo’ladi.Masalan, sut-emizuvchilarda jun qoplami kurtaklari embriogenezning ilk bosqichlarida paydo bo’ladi, lekin uning ahamiyati yetuk organizmda yuzaga chiqadi. Filembriogenezlar to’g’risidagi ta’limotni rus olimi A.N.Seversov yaratgan Filembriogenez qanday bosqichlarda yuzaga chiqishiga qarab 3 tipga . 1. Anaboliyalar -homila rivojlanishi oxirida, a’zo deyarli to’liq rivojlanib bo’lganidan keyin kelib chiqadigan o’zgarishlar. Ularga odam homilalarida miya qutisi choklari birikishi, qon tomirlarining qayta taqsimlanishiga ta’sir qiluvchi o’zgarishlarni misol qilish mumkin. 2. Deviasiya-embriogenezning o’rta bosqichlarida kuzatiladi. (sut- emizuvchilar va odamda yurak qorinchalari orasida to‘siqning hosil bo‘lishi) . 3. Arxallaksis-embriogenezning ilk bosqichlarida hosil bo’lad