“BARBARIS (Berberis) O‘SIMLIGINING YETISHTIRISH BO‘YICHA OLINGAN URUG‘LARNING” UNUVCHANLIK DARAJASINI ANIQLASH

Аннотация

Barbaris (Berberis) is a medicinal and ornamental plant, widely used in garden and landscape design. Its fruits are rich in vitamins, and its leaves and roots are used in medicine. For the cultivation of barberry, it is important to choose the right soil, climate and agrotechnical measures. Keywords: Adirlik, foothills, territories, Barbaris species are widely found in mountainous regions, forest edges, and dry steppe regions. Various species of barberry also grow in Uzbekistan, especially in foothills and mountainous regions. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yovvoyi holda o‘suvchi dorivor o‘simliklarni muxofaza qilish, madaniy holda еtishtirish, qayta ishlash va mavjud resurslardan oqilona foydalanish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi hamda 2020 yil 10- apreldagi “O‘zbekiston Respublikasi xalq tabobotini rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ 4670-sonli va PQ 4901-sonli O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 20.05.2022 - yildagi PQ-251-son Выпуск журнала №-24 Часть–1_ Апрель –2025 119 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Dorivor o‘simliklarni madaniy holda еtishtirish va qayta ishlash hamda davolashda ulardan keng foydalanishni tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi qarorlarida ustivor vazifalarni bajarilishiga qaratilganligi bilan ahamiyatlidir. Xozirgi vaqtda dunyoda ishlab chiqariladigan inson salomatligi uchun foydalaniladigan dori vositalarining 60-65% dan ortig‘i dorivor o‘simliklar xom- ashyosidan tayyorlanmoqda. Ma’lumki ushbu jarayon bizning mamlakatimizda xam jadal amalga oshirilmoqdaki, asosiy urg‘u maxalliy floradagi dorivor o‘simliklarning boy xilma-xilligiga xamda introduksiya ilmiy tadqiqotlari natijasida floradagi xilma xillikni boyitishga qaratilgan. Respublikamiz hududida 700-750 tur dorivor o‘simliklar mavjud bo‘lib, ularning 112 tur dorivor o‘simliklar rasmiy tabobatda foydalanishga ruxsat berilgan, ushbu dorivor o‘simliklarning 80% ni tabiiy holda o‘suvchi o‘simliklar tashkil etadi. Ularni xom-ashyo zahirasi chegaralangan bo‘lib, tizimli muhofaza tadbirlarini amalga oshirish, bioekologik xususiyatlarini o‘rganish, xom-ashyo zahirasidan to‘g‘ri foydalanish va ko‘paytirishning ilmiy asoslangan usullarini ishlab chiqish bilan introdusent dorivor o‘similiklarni kiritib borish dolzarb muammolardan biridir. Shuning uchun O‘zbekistonda farmasevtika sanoatining ehtiyojlarini dorivor o‘simliklar xom-ashyosi bilan ta’minlash, mahalliy florani yangi introdusent o‘simlik turlari bilan boyitish va ularni еtishtirish texnologiyalarini ishlab chiqish, plantatsiyalarini tashkil etish xamda xom ashyo zaxirasini tashkil etish kun tartibidagi dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Barberry butalar Berberidaceae oilasiga tegishli bo'lib, turlarning xilma-xilligi bilan faxrlanadi. 500 dan ortiq turlar bilan siz har qanday ta'mga va bog' sharoitiga mos keladigan navlarni topasiz. Ba'zi mashhur navlarga quyuq qizil barglari bo'lgan yapon zirklari (Berberis thunbergii) yoki an'anaviy yashil rangga ega bo'lgan Yevropa zirklari (Berberis vulgaris) kiradi. Har bir tur bog'ziyofatiga o'ziga xos jo'shqinlikni olib keladi va bu ko'zlar uchun haqiqiy bayramga aylanadi. Bunday yomon o'rganilgan ekinlardan biri zirk bo'lib, uning rezavorlari o'simlikning o'zi kabi kimyoviy tarkibi va ozuqaviy qiymati, qayta ishlash va saqlash texnologiyasi bo'yicha ilmiy ma'lumotlarni talab qiladi. Qayta ishlangan meva va rezavorlar assortimentini kengaytirish muhim ahamiyatga ega. Выпуск журнала №-24 Часть–1_ Апрель –2025 120 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Bularning barchasi bu boradagi tadqiqotlarni faollashtirish, ularni ustuvor va talabchan qilish zarurligini ko‘rsatadi. Mahalliy o'simlik materiallarini, shu jumladan zirk mevalarini xalq xo'jaligiga jalb qilish nafaqat tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga, balki aholining umumiy va maxsus maqsadlardagi turli xil yuqori sifatli oziq-ovqat mahsulotlariga bo'lgan ehtiyojlarini to'liq qondirishga yordam beradi, bu Rossiya Federatsiyasi hukumatining 205-sonli qarori bilan tasdiqlangan aholini sog'lom oziqlantirish bo'yicha davlat siyosatining maqsadlari va amalga oshirilishiga mos keladi. 10.08.98 yildagi 917-son. Ushbu kontseptsiya doirasida Kuzbassda "Salomatlikka - ovqatlanish orqali" mintaqaviy dasturi ishlab chiqilgan bo'lib, unga muvofiq meva va rezavorlar iste’mol bozori o‘rganildi, iste’molchilarning xohish-istaklari aniqlandi; • noan'anaviy xomashyo - zirkdan foydalangan holda meva va rezavor meva konservalari ishlab chiqarish hajmini oshirish imkoniyati; ilmiy asoslangan; • Kuzbassda еtishtiriladigan zirklarning ozuqaviy qiymati va xavfsizlik ko‘rsatkichlari aniqlanib, ularni qayta ishlashning barcha turlari uchun xom ashyo sifatida foydalanish imkonini beradi; • yangi zirklarning turli haroratlarda yaroqlilik muddati ilmiy asoslangan; tez muzlatilgan rezavorlarning saqlash muddati belgilangan; • olingan natijalarni har tomonlama tahlil qilish asosida zirkni qayta ishlashning kam chiqindili texnologiyasi ishlab chiqildi, ularnin