TEXNOGEN CHIQINDILAR TARKIBIDA MAVJUD MIS, OLTIN VA KUMUSH METALLARINI QAYTA ISHLASH USULLARI

Аннотация

Ushbu maqolada oltin va kumushni texnogen chiqindilardan qayta ishlash usullari tahlil qilingan. texnogen chiqindilardan oksidlangan mis rudalarini kompleks qayta ishlashning kislota-asos usulida ajratish va konsentrlash orqali mis, oltin, kumushni bir bosqichda ajratish bugungi kundagi muhim masalalardan biridir. Tadqiqotda faollashtirilgan koʻmirlar, ion almashinuvchilari va boshqa sorbentlar yordamida metallarni ajratish va qayta tiklash jarayonlari o‘rganilgan. Shuningdek, oltin va kumushni desorbsiya qilish uchun NaOH va NaCN eritmalari taklif etilgan, bu usul orqali 95% dan ortiq qayta tiklash ko‘rsatkichlariga erishilgan. Oltin va kumushni ajratish uchun turli xil kimyoviy moddalar va sorbentlardan foydalanish samaradorligi ko‘rsatilgan. Tadqiqot, shuningdek, suyuqlik-suyuqlik ekstraksiya, sorbsiya va desorbsiya operatsiyalarining integratsiyasi orqali oltin va kumushni ajratishning yuqori samarali usullarini ishlab chiqishga qaratilgan. Kalit so’zlar: Oltin, kumush, texnogen chiqindilar, faollashtirilgan koʻmir, sorbsiya, desorbsiya, NaOH va NaCN, gidrometallurgiya. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 24 iyundagi PQ-5159 sonli qaroriga asosan “Mis sanoati uchun kadrlarga tayyorlash va qayta tayyorlash, ularning malakasini oshirish hamda sohada tajriba-konstruktorlik va ilmiy izlanishlar ko‘lamini kengaytirish bo‘yicha chorata’dbirlar dasturi”da mahalliy xomashyo resurslarini chuqur qayta ishlash asosida, yuqori qo‘shimcha qiymatli tayyor mahsulot ishlab chiqarishni yanada jadallashtirish, sifat jihatidan yangi mahsulot va texnologiya turlarini o‘zgartirishga qaratilgan muhim vazifalar belgilab berilgan. Olmaliq tog‘-kon metallurgiya zavodida mis ishlab chiqarishni kengaytirish maqsadida mis tutgan Выпуск журнала №-24 Часть–2_ Апрель –2025 61 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT rudalarni boyitish va qayta ishlash, chiqindi mahsulotlarini ikkilamchi xom ashyoga aylantirish, ularning tarkibidagi metallarni bir-biridan ajratish, ulardan sanoatning boshqa sohalari uchun yaroqli mahsulotlar olish bugungi kunda dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ishda oltin va kumush qazib olish uchun tosh xomashyodan faollashtirilgan koʻmirlarni olish va ulardan foydalanish oʻrganildi. Koʻmirni karbonlashtirish va faollashtirishning maqbul shartlari mos ravishda 750-800°C va 850-860°C haroratda oʻrnatilgan. Faollashtirilgan koʻmir xarakterli energiya va mikroporalar hajmining yuqori qiymatlariga ega boʻlgan bir hil mikroporoz tuzilishga ega. Tadqiqot shuni koʻrsatganki, koʻmirlar AM-2b anionitining oltin va kumushga selektivligidan kam emasligi haqida xulosa qilingan. Metallarni desorbsiya qilish uchun NaOH va NaCN tarkibidagi eritmalardan foydalanish taklif etilgan, bu esa 3-4 soat ichida 95% dan ortiq oltin va kumushni desorbsiya qilishga imkon beradi. Koʻmirni qayta tiklash sulfat kislota eritmasida 600°C haroratda amalga oshiriladi, bu mexanik kuchning kamida 85% saqlanishini ta’minlashi isbotlangan [1]. Rudalar, kontsentratlar va shlamlardan oltin va kumushni olish uchun sorbsiyadan foydalanishning tavsiya etilgan usuli har bir qimmatbaho komponentlarni yuvish mashinasida sianid tuzining ma’lum konsentratsiyasini saqlashni, sorbentni ma’lum miqdorda yuklashni va sorbentning bir soatlik oqimini oʻz ichiga olgan. Desorbsiya uchun turli xil kimyoviy moddalarni oʻz ichiga olgan ketma-ket eritmalardan foydalanish taklif etilgan. Sintetik sorbent xomashyoni oldindan sianlangandan soʻng pulpaga kiritiladi, bu sianid tuzining sarfini kamaytiradi, sorbentning oltin va kumushga nisbatan hajmini oshiradi, sorbentning selektivligini oshiradi. Oltin va kumushni deyarli toʻliq ajratilishini ta’minlaydi. Ushbu usul, shuningdek, aralashmalarning desorbsiya operatsiyalari sonini kamaytiradi, sianid Выпуск журнала №-24 Часть–2_ Апрель –2025 62 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT tuzlarining issiq konsentrlangan eritmalaridan foydalanishni va smolalarni kislota bilan qayta ishlashda gidrosian kislotasining chiqarilishini yoʻq qiladi [2]. Texnogen shlak chiqindisidagi metallar tarkibi. Ushbu diagrammada shlak chiqindisining tarkibidagi asosiy metallar foiz miqdorida ifodalangan. Chiqindi tarkibida qo‘rg‘oshin (Pb) – 36.74%, kumush (Ag) – 22.8% va oltin (Au) – 10.6% yuqori konsentratsiyada mavjud bo‘lib, bu metallarning qayta ishlash va ajratib olish imkoniyatini ko‘rsatadi. Mis (Cu) 2.83% miqdorda uchraydi, bu esa uni gidrometallurgik usullar orqali boyitish imkoniyatini beradi. Rux (Zn) – 1.71%, arsen (As) – 0.77% va surma (Sb) – 0.19% miqdorda mavjud bo‘lib, ular ajratish jarayonida ekologik va texnologik jihatdan e’tiborga olinishi kerak. Bu ma’lumotlar shlak chiqindilaridan qimmatbaho metallarni ajratishning iqtisodiy va ekologik ahamiyatini asoslash uchun muhim dalil bo‘lib xizmat qiladi. Ajratish va qayta ishlash texnologiyalari ishlab chiqilsa, metallurgiya chiqindilaridan samarali foydalanish va resurslarni tejash mumkin bo‘ladi. Ushbu tadqiqot qimmatbaho metallarni qazib olish uchun oqava suvlarni qayta ishlash usull