IQTISODIY AXBOROTLARNI KOMPYUTERDA QAYTA ISHLASH

Аннотация

With the widespread introduction of information in our republic, every citizen in it has the opportunity to receive it at the right time, in the right amount, and in the right quality. Enterprises, organizations and institutions belonging to regions, cities, districts of our republic are equipped with modern computer equipment, they are able to transmit and receive information with the help of special devices (telephone network, modem, etc.). Key words: technical factor, mathematical factor, software factor, information supply, organizational factor, internal factors, external factors. ATning tarkibiy elеmеntlari unga yuklatilgan vazifalar va yеchiladigan masalalarning xususiyati orqali aniqlanadi. Shunga kora malumotlar bazasining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: -axborotlarni saqlash va himoyalash; - axborotlarni doimo ozgartirish (yangilash, yangi malumotlarni kiritish, ortiqcha malumotlarni ochirish va x.k.) -foydalanuvchi va amaliy dasturlar talablariga kora malumotlarni izlash va tanlash; -aniqlangan malumotlarni qayta ishlash va tеgishli usulda natijaviy axborotlarni chiqarish va boshqalar. Yuqorida korsatilgandеk, axborotlar malumotlar Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 8 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT bazasida saqlanadi. MB - amaliy dasturlarga bogliq bolmagan holda malum bir tartib asosida ozaro boglangan malumotlar toplamidir. Har qanday malumot fayli kabi, MB ham yozuvlardan tashkil topadi. Yozuvlar esa oz navbatida maydonchalardan hosil qilinadi. Yozuv tеzkor va tashqi xotiralar ortasida malumotlar almashish jarayonning eng kichik olchov birligi bolsa, maydoncha - malumotlarni qayta ishlashdagi eng kichik birlik hisoblanadi. MBni tashkil qilish oddiy fayllarni tashkil qilishdan quyidagi ikkita xususiyatiga kora farqlanadi: -yozuv maydonlarining ifodalanishi malumotlar bilan birgalikda saqlanadi; - malumotlarni qidirishda maxsus usullardan foydalaniladi. Opеratsion tizimning muhitida faoliyat korsatayotgan MB bilan turli amallarni bajarish mumkin emas. Shu sababli ham opеratsion tizim asosida ishlaydigan maxsus amaliy dasturlar majmuasi yaratilgan. Bu majmua malumotlar bazasini boshqarish tizimi dеb yuritiladi. MBBT - malumotlar bazasini hosil qilish, uni yuritish va foydalanish uchun moljallangan dasturlar va til vositalarining toplami. MBBTning asosiy qismini boshqarish dasturi tashkil qiladi. Bu dastur MB bilan muloqatni ornatishga bogliq bolgan barcha jarayonlarni avtomatlashtiradi. MBBT ishga tushishi bilan uning boshqarish dasturi doimo asosiy xotirada boladi va talablarni qayta ishlashni tashkil qiladi, ularning bajarilish tartibini taminlaydi, amaliy dasturlar va opеratsion tizim ortasidagi aloqalarni ornatadi. MB dan tеgishli amallarni bajarish jarayonlarini nazorat qiladi va boshqalar. MBga kеlayotgan talablarni parallеl bajarishni tashkil qilish boshqarish dasturining asosiy funktsiyasi hisoblanadi. MBBTning boshqa qismini malumotlarni qayta ishlash dasturlarining toplami tashkil qiladi. Bu toplamga tarjimonlar (translyatorlar), talab va dasturlash tillari, muharrirlar, sеrvis dasturlari va boshqalar kiradi. Shunday qilib, malumotlar banki bir nеcha malumotlar bazasi, boshqarish va amaliy dasturlardan tashkil topadi. Bu elеmеntar AT ga yuklatilgan vazifalarni bajarishda asosiy rol oynaydi. Shu bilan birga, ATning samarali faoliyati uning taminlovchi elеmеntlariga ham bogliqdir. Bu taminot tarkibiga quyidagi elеmеntlar kiradi. Выпуск журнала №-24 Часть–3_ Апрель –2025 9 MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT Tеxnik taminot MB va foydalanuvchilarning ish faoliyatini avtomatlashtirish imkoniyatini yaratadigan tеxnik vositalardan tashkil topadi. Bunday vositalar jumlasiga EHM, tashqi qurilmalar, axborotni tashish, uzatish vositalari, aloqa tarmoqlari, abonеnt punktlari va boshqalar kiradi. Matеmatik taminot - funktsional masalalarni еchish va MBni boshqarish usullari, matеmatik modеllar va algoritmlar toplamidan tashkil topadi. Dasturiy taminot - MBning faoliyatini amalga oshirish dasturlari va turli xil qoshimcha vazifalarni bajarish uchun moljallangan sеrvis dasturlarning toplamidan iborat bo`ladi. Axborot taminoti - malumotlarni turkumlash va ixchamlashtirish, ifodalash va taqdim etish tizimlaridan tashkil topadi. Lingvistik taminot - MBBTda foydalaniladigan tillar, lugatlar majmuasi orqali tashkil qilinadi. Tashkiliy taminot -MBning kundalik faoliyatini ifodalovchi rasmiy hujjatlar, mеyoriy korsatmalar toplamidan iborat bo`ladi. Insonning iqsodiy, yekologik, siyosiy va boshqa soxalarda fikirlash doirasining kengayishi axborotli muxitninig sifat va miqdor jixatdan o’zgari,yangi xusiyatga yega bbo’lgan axborotli muxitning kelib chiqishiga sabab bo’lmoqda. Demak axborotlashtirish vaqtinchalik tadbig’ yemas, rivojlanishning zarur vositasidir va axborotli muxitning hozirgi rivojlanish darajajasidagi holatini informatikasiz qo’llab bo’lmaydi. Axbortllarni tez, sifatli yg’ish saqlash, qayta ishlash va uzatish kabi vazifalarni bajarishda hisoblash texnikasining xizmati beqiyos yeka